v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Pryzmat: geometria, minimalne odchylenie i pomiar współczynnika · 4 min czytania

Pomiar pryzmatem: od odczytów kąta do współczynnika załamania

Wzór na współczynnik załamania zajmuje jedną linię, lecz przyrząd nie pokazuje bezpośrednio wszystkich jego argumentów. Pokazuje kierunki na podziałce. Trzeba wybrać właściwą różnicę, znaleźć rzeczywiste minimum, zmierzyć kąt pryzmatu i zdecydować, które błędy odczytów są wspólne.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Wzór na współczynnik załamania zajmuje jedną linię, lecz przyrząd nie pokazuje bezpośrednio wszystkich jego argumentów. Pokazuje kierunki na podziałce. Trzeba wybrać właściwą różnicę, znaleźć rzeczywiste minimum, zmierzyć kąt pryzmatu i zdecydować, które błędy odczytów są wspólne.

Potrzebne wiadomości: Minimalne odchylenie, stopnie i minuty kątowe; do części o niepewności: pochodna i suma kwadratów niezależnych składowych.

Co robią części spektrometru?

Wąska oświetlona szczelina i kolimator tworzą w przybliżeniu równoległą wiązkę. Pryzmat stoi na obracanym stoliku. Lunetą obserwujemy kierunek obrazu szczeliny, a podziałka kątowa pozwala porównywać ustawienia. Obraz powinien być ostry, a przekrój pomiaru prostopadły do krawędzi pryzmatu. Przechylenie pryzmatu wyprowadza promień z przyjętej płaszczyzny; nie poprawi tego samo dodanie cyfr do wyniku.

Używamy jednej wybranej linii widmowej lub wąskiego zakresu światła. Dla różnych barw n może być różne. Odczyt przypadkowego brzegu szerokiego widma nie jest pomiarem n dla jednoznacznie podanej długości fali.

Oddziel trzy pomiary

  1. Kąt łamiący A. Wyznaczamy go z geometrii ścian, np. porównując kierunki odbicia tej samej nieruchomej wiązki od obu ścian. W typowym ustawieniu pryzmatu wierzchołkiem ku źródłu odpowiednio wybrana różnica kierunków odbitych wynosi 2A. Trzeba odnieść to do własnego schematu: przy ustawianiu lunety kolejno prostopadle do ścian mierzy się zamiast tego kąt między normalnymi, a wzór jest inny.
  2. Kierunek bez odchylenia θ₀. Po usunięciu pryzmatu odczytujemy położenie obrazu szczeliny z kolimatora. Nie zakładamy, że podziałka przy tym wskazuje dokładnie zero.
  3. Kierunek przy minimum θ_m. Obracamy pryzmat w pobliżu zmiany kierunku ruchu obrazu, zawężamy przedział i odczytujemy położenie lunety. Dopiero właściwa różnica θ_m−θ₀, z uwzględnieniem pełnego obrotu i zwrotu skali, daje δ_min.

To różne procedury. Nie wolno przenosić wzoru 2A z pomiaru odbić do pomiaru dwóch kierunków normalnych bez sprawdzenia geometrii.

Minuty kątowe i przejście przez zero

Jedna minuta kątowa to 1/60 stopnia. Zatem 38°30′=38,5°, a nie 38,30°. Jeśli skala przechodzi przez 360°, wybieramy różnicę zgodną z obserwowanym małym obrotem. Nie odejmujemy bezmyślnie mniejszej liczby od większej ani nie uśredniamy liczb leżących po przeciwnych stronach zera.

Skala kątowa z zaznaczonymi odczytami 350 stopni 10 minut i 27 stopni 34 minuty. Mniejszy dodatni obrót przechodzący przez zero wynosi 37 stopni 24 minuty.
Odczyty przykładowe z pierwszego zadania. Czerwona część okręgu pokazuje właściwą różnicę kierunków, nie długi obrót w przeciwną stronę. Powiększ rysunek.

Na rysunku kierunek bez pryzmatu to 350°10′. Do 360° brakuje 9°50′, a potem do położenia 27°34′ dochodzą kolejne 27°34′. Właściwe odchylenie wynosi 37°24′, czyli 37,4°. Różnica zapisana jako −322,6° opisuje ten sam kierunek po dodaniu pełnego obrotu, lecz nie wartość małego odchylenia przyjętą w tym zadaniu.

Co znosi wspólny błąd zera?

Gdy przyrząd dodaje do obu kierunków tę samą stałą z, różnica (θ_m+z)−(θ₀+z) pozostaje równa θ_m−θ₀. Nie znika natomiast niepewny mnożnik skali. Jeśli każdy kąt jest mnożony przez 1+s, również różnica jest mnożona przez 1+s. Powtarzanie pomiarów może zmniejszyć wpływ rozrzutu, ale samo nie ustali błędu skali.

Także błędne znalezienie minimum działa systematycznie: dowolny inny przechodzący tor ma δ większe od δ_min. Wstawienie go do wzoru minimum zwykle zawyży wyznaczone μ. Mały rozrzut powtórzeń niewłaściwego ustawienia nie dowodzi, że trafiono w minimum.

Niepewność standardowa: najpierw zależności, potem liczby

Dla μ=sin[(A+δ)/2]/sin(A/2), gdzie δ oznacza zmierzone minimum, współczynniki wrażliwości wynoszą:

\frac{\partial\mu}{\partial\delta}=\frac{\cos[(A+\delta)/2]}{2\sin(A/2)},\qquad \frac{\partial\mu}{\partial A}=-\frac{\sin(\delta/2)}{2\sin^2(A/2)}.

W tych pochodnych A, δ oraz ich niepewności muszą być w radianach. Dodatni znak pierwszej pochodnej oznacza, że większe zmierzone odchylenie daje większe μ. Ujemny znak drugiej mówi, że przy tym samym δ większy A daje mniejsze μ.

Dla małych, niezależnych niepewności standardowych u(A) i u(δ) przyjmujemy liniowe przybliżenie:

u^2(\mu)=\left(\frac{\partial\mu}{\partial A}u(A)\right)^2+\left(\frac{\partial\mu}{\partial\delta}u(\delta)\right)^2.

Jeśli A i δ korzystają z zależnych odczytów lub wspólnego niepewnego współczynnika skali, trzeba uwzględnić kowariancję; nie wolno automatycznie uznać ich za niezależne. Z kolei dla niezależnych odczytów θ_m oraz θ₀ o jednakowej niepewności uθ mamy u(δ)=√2uθ. Stałego, wspólnego błędu zera nie dodajemy drugi raz jako dwóch niezależnych składników.

Ostatecznie n=n₀μ. Jeśli n₀ jest niepewne i niezależne od μ, dochodzi składnik μ²u²(n₀), a cały składnik związany z μ jest mnożony przez n₀². W szkolnym zadaniu n₀=1 może być przyjęte dokładnie; w dokładnym pomiarze nie należy bez uzasadnienia traktować rzeczywistego powietrza jako próżni.

Przedział dopuszczalnych wartości to inne pytanie

Zapis „A od 59,9° do 60,1°” może oznaczać twarde granice, a nie niepewność standardową. Jeśli nie znamy rozkładów, możemy sprawdzić skrajne wartości funkcji. Ponieważ μ rośnie z δ i maleje z A, minimum wypada przy największym A i najmniejszym δ, a maksimum przy najmniejszym A i największym δ. Takiego przedziału nie nazywamy automatycznie zakresem jednego odchylenia standardowego ani przedziałem ufności 95%.

Plan własnej analizy

Zapisz długość fali lub barwę, otoczenie, temperaturę, sposób znalezienia minimum, surowe kierunki i ich różnicę. Sprawdź drugie ustawienie pryzmatu i odtwórz wynik n. Rozbieżności mogą wskazać źle wybrane minimum, niespójną geometrię albo ograniczenia modelu. Profesjonalna refraktometria dodatkowo kontroluje geometrię i jakość próbki; model obliczeniowy nie zastępuje tych kontroli.

Wirtualna pracownia służy do planowania prób i sprawdzania rachunków. Jej dokładne wartości są danymi modelowymi. Nie wyznaczamy z ich zgodności niepewności rzeczywistego spektrometru.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.