Najmniejsze odchylenie: symetria, otoczenie i cienki pryzmat
Powoli obracasz pryzmat, obserwując obraz wąskiej szczeliny. Obraz przesuwa się, na chwilę zatrzymuje, a potem zaczyna wracać. To ustawienie minimalnego odchylenia. Jest szczególnie wygodne do pomiaru współczynnika załamania, bo nie musisz osobno mierzyć dwóch kątów wewnętrznych.
W tym materiale
Powoli obracasz pryzmat, obserwując obraz wąskiej szczeliny. Obraz przesuwa się, na chwilę zatrzymuje, a potem zaczyna wracać. To ustawienie minimalnego odchylenia. Jest szczególnie wygodne do pomiaru współczynnika załamania, bo nie musisz osobno mierzyć dwóch kątów wewnętrznych.
Potrzebne wiadomości: Geometria dwóch załamań w pryzmacie, funkcje trygonometryczne i ich odwrotności, odwracalność toru światła.
Co pozostaje stałe podczas obracania?
Ustalamy barwę światła, kąt łamiący A i względny współczynnik μ=n/n₀>1. Obrót zmienia i, a przez prawo załamania także r₁, r₂, e oraz δ. Zależności nie są liniowe. Dla części położeń wiązka może odbić się całkowicie od drugiej ściany; takie położenia nie dostają na wykresie fikcyjnego δ=0.
Dlaczego przy minimum tor jest symetryczny?
Jeżeli odwrócisz biegnący promień, i oraz e zamienią się rolami, lecz δ=i+e−A pozostanie takie samo. Każdy niesymetryczny tor ma więc partnera o tym samym odchyleniu. W ustawieniu symetrycznym partner jest tym samym torem: i=e, a z prawa załamania r₁=r₂=A/2.
Sama odwracalność nie dowodzi jeszcze, że punkt symetryczny jest minimum, a nie maksimum. Można to uzasadnić, porównując nachylenia zależności i(r₁) oraz e(r₂): dla μ>1 i dodatnich kątów wewnętrznych funkcja f(r)=arcsin(μ sin r) jest coraz bardziej stroma. Gdy r₁ i r₂ są nierówne, przesunięcie części kąta od większego do mniejszego obniża sumę f(r₁)+f(r₂). Najmniejszą sumę otrzymujemy przy równym podziale A. Dowód ten dotyczy rzeczywistych torów poniżej granicy całkowitego odbicia.
Można również odczytać minimum z dokładnego wykresu lub obliczać δ przy coraz drobniejszych zmianach i. To sprawdzenie numeryczne, a nie powód, by nazwać cały wykres parabolą.
Wzory wynikają z jednej symetrycznej geometrii
Przy minimum i=e, więc δ_min=2i_min−A. Jednocześnie sin i_min=μ sin(A/2). Otrzymujemy:
i_{\min}=\arcsin\!\left(\mu\sin\frac A2\right),\qquad \delta_{\min}=2\arcsin\!\left(\mu\sin\frac A2\right)-A.
Odwracając zależność, możemy z pomiarów wyznaczyć współczynnik:
\mu=\frac{\sin[(A+\delta_{\min})/2]}{\sin(A/2)},\qquad n=n_0\mu.
Potrzebne jest μ sin(A/2)<1. Równość to graniczne i=e=90°. Gdy lewa strona przekracza 1, minimum nie zostało „ukryte poza zakresem kalkulatora”: nie ma niegranicznego przejścia przez te dwie ściany.
Przykład: pryzmat równoboczny
Dla A=60° i μ=1,5 wewnętrzne kąty przy minimum wynoszą po 30°. Z sin i_min=1,5·sin30°=0,75 wynika i_min≈48,59038°, a δ_min≈37,18076°. Kąt padania 50° daje około 37,20932°, czyli wynik bardzo bliski, lecz większy. Różnica około 0,02856° pokazuje, dlaczego kilka rzadko rozstawionych odczytów może nie wystarczyć do dokładnego znalezienia minimum.
W doświadczeniu nie szukamy po prostu najniższej liczby w dowolnej tabeli. Obserwujemy zmianę kierunku ruchu obrazu szczeliny przy obrocie pryzmatu, a następnie zawężamy przedział. W modelu można najpierw zapisać i=40°, 50°, 60°, a potem zagęścić próby wokół najniższego wyniku.
To samo szkło w cieczy
Dla A=60° i materiału n=1,6 w powietrzu n₀=1 mamy μ=1,6 i δ_min≈46,26020°. Po umieszczeniu tego samego modelowego pryzmatu w cieczy n₀=1,33 względny współczynnik maleje do około 1,203008, a minimum do około 13,95535°. W każdym przypadku trzeba na nowo ustawić kąt padania.
Zmniejszenie odchylenia nie oznacza, że zmniejszył się n szkła. Zmniejszył się kontrast optyczny między szkłem a otoczeniem. Aby z pomiaru w cieczy otrzymać n, mnożymy wyliczone μ przez n₀ tej cieczy dla tej samej barwy i temperatury. Gdy n₀ zbliża się do n, odchylenie dąży do zera. Przypadki n<n₀ wymagają innej analizy kierunku odchylenia i warunku wejścia; nie mieszamy ich z przyjętym tu μ>1.
Kiedy wolno użyć δ≈(μ−1)A?
Dla małego A i małych kątów załamania możemy zastąpić sinus kątem w radianach. Wtedy i≈μr₁ i e≈μr₂, a więc:
\delta=i+e-A\approx\mu(r_1+r_2)-A=(\mu-1)A.
Przybliżenie upraszcza rachunek, ale usuwa zależność od i w pierwszym rzędzie. Nie wykorzystuj go do dokładnego szukania minimum. Dla minimum w pryzmacie A=6°, μ=1,5 daje 3°, podczas gdy dokładnie otrzymujemy około 3,00515°. Przy A=60° te same działania dają 30° zamiast około 37,18076°.
Zapis z kątami w stopniach jest dopuszczalny w końcowej liniowej relacji, bo wszystkie kąty otrzymują ten sam czynnik przeliczeniowy. W wyprowadzeniu sin x≈x i w pochodnych kąty muszą jednak być w radianach. Nie da się użyć sin 30°≈30.
Otwórz pracownię, znajdź minimum i porównaj je z odczytem modelu. Suwak μ opisuje n/n₀; zmiana samego n₀ przy stałym μ zmienia też obliczone n. Przy porównywaniu tego samego materiału w różnych cieczach trzeba odpowiednio zmienić μ.
Zadania do tego tematu
- Współczynnik z minimum i kontrola kątów
- Stały materiał, zmienione otoczenie
- Czy przybliżenie cienkiego pryzmatu wystarcza?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto