v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Pryzmat: geometria, minimalne odchylenie i pomiar współczynnika · 3 min czytania

Najmniejsze odchylenie: symetria, otoczenie i cienki pryzmat

Powoli obracasz pryzmat, obserwując obraz wąskiej szczeliny. Obraz przesuwa się, na chwilę zatrzymuje, a potem zaczyna wracać. To ustawienie minimalnego odchylenia. Jest szczególnie wygodne do pomiaru współczynnika załamania, bo nie musisz osobno mierzyć dwóch kątów wewnętrznych.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Powoli obracasz pryzmat, obserwując obraz wąskiej szczeliny. Obraz przesuwa się, na chwilę zatrzymuje, a potem zaczyna wracać. To ustawienie minimalnego odchylenia. Jest szczególnie wygodne do pomiaru współczynnika załamania, bo nie musisz osobno mierzyć dwóch kątów wewnętrznych.

Potrzebne wiadomości: Geometria dwóch załamań w pryzmacie, funkcje trygonometryczne i ich odwrotności, odwracalność toru światła.

Co pozostaje stałe podczas obracania?

Ustalamy barwę światła, kąt łamiący A i względny współczynnik μ=n/n₀>1. Obrót zmienia i, a przez prawo załamania także r₁, r₂, e oraz δ. Zależności nie są liniowe. Dla części położeń wiązka może odbić się całkowicie od drugiej ściany; takie położenia nie dostają na wykresie fikcyjnego δ=0.

Wykres δ(i) dla pryzmatu A=60 stopni i μ=1,5. Brak przejścia poniżej około 27,92049 stopnia; minimum przy i=48,59038 stopnia wynosi 37,18076 stopnia.
Krzywa pochodzi z dwóch zastosowań prawa załamania. Choć okolica minimum przypomina parabolę, cały wykres nie jest parabolą. Powiększ rysunek.

Dlaczego przy minimum tor jest symetryczny?

Jeżeli odwrócisz biegnący promień, i oraz e zamienią się rolami, lecz δ=i+e−A pozostanie takie samo. Każdy niesymetryczny tor ma więc partnera o tym samym odchyleniu. W ustawieniu symetrycznym partner jest tym samym torem: i=e, a z prawa załamania r₁=r₂=A/2.

Sama odwracalność nie dowodzi jeszcze, że punkt symetryczny jest minimum, a nie maksimum. Można to uzasadnić, porównując nachylenia zależności i(r₁) oraz e(r₂): dla μ>1 i dodatnich kątów wewnętrznych funkcja f(r)=arcsin(μ sin r) jest coraz bardziej stroma. Gdy r₁ i r₂ są nierówne, przesunięcie części kąta od większego do mniejszego obniża sumę f(r₁)+f(r₂). Najmniejszą sumę otrzymujemy przy równym podziale A. Dowód ten dotyczy rzeczywistych torów poniżej granicy całkowitego odbicia.

Można również odczytać minimum z dokładnego wykresu lub obliczać δ przy coraz drobniejszych zmianach i. To sprawdzenie numeryczne, a nie powód, by nazwać cały wykres parabolą.

Wzory wynikają z jednej symetrycznej geometrii

Przy minimum i=e, więc δ_min=2i_min−A. Jednocześnie sin i_min=μ sin(A/2). Otrzymujemy:

i_{\min}=\arcsin\!\left(\mu\sin\frac A2\right),\qquad \delta_{\min}=2\arcsin\!\left(\mu\sin\frac A2\right)-A.

Odwracając zależność, możemy z pomiarów wyznaczyć współczynnik:

\mu=\frac{\sin[(A+\delta_{\min})/2]}{\sin(A/2)},\qquad n=n_0\mu.

Potrzebne jest μ sin(A/2)<1. Równość to graniczne i=e=90°. Gdy lewa strona przekracza 1, minimum nie zostało „ukryte poza zakresem kalkulatora”: nie ma niegranicznego przejścia przez te dwie ściany.

Przykład: pryzmat równoboczny

Dla A=60° i μ=1,5 wewnętrzne kąty przy minimum wynoszą po 30°. Z sin i_min=1,5·sin30°=0,75 wynika i_min≈48,59038°, a δ_min≈37,18076°. Kąt padania 50° daje około 37,20932°, czyli wynik bardzo bliski, lecz większy. Różnica około 0,02856° pokazuje, dlaczego kilka rzadko rozstawionych odczytów może nie wystarczyć do dokładnego znalezienia minimum.

W doświadczeniu nie szukamy po prostu najniższej liczby w dowolnej tabeli. Obserwujemy zmianę kierunku ruchu obrazu szczeliny przy obrocie pryzmatu, a następnie zawężamy przedział. W modelu można najpierw zapisać i=40°, 50°, 60°, a potem zagęścić próby wokół najniższego wyniku.

To samo szkło w cieczy

Dla A=60° i materiału n=1,6 w powietrzu n₀=1 mamy μ=1,6 i δ_min≈46,26020°. Po umieszczeniu tego samego modelowego pryzmatu w cieczy n₀=1,33 względny współczynnik maleje do około 1,203008, a minimum do około 13,95535°. W każdym przypadku trzeba na nowo ustawić kąt padania.

Dwa tory minimalnego odchylenia dla tego samego pryzmatu n=1,6, A=60 stopni: w powietrzu n₀=1 oraz w cieczy n₀=1,33.
Zmieniamy otoczenie, zachowując n pryzmatu. Każdy panel przedstawia osobno znalezione minimum; kąt padania nie jest wspólny. Powiększ rysunek.

Zmniejszenie odchylenia nie oznacza, że zmniejszył się n szkła. Zmniejszył się kontrast optyczny między szkłem a otoczeniem. Aby z pomiaru w cieczy otrzymać n, mnożymy wyliczone μ przez n₀ tej cieczy dla tej samej barwy i temperatury. Gdy n₀ zbliża się do n, odchylenie dąży do zera. Przypadki n<n₀ wymagają innej analizy kierunku odchylenia i warunku wejścia; nie mieszamy ich z przyjętym tu μ>1.

Kiedy wolno użyć δ≈(μ−1)A?

Dla małego A i małych kątów załamania możemy zastąpić sinus kątem w radianach. Wtedy i≈μr₁ i e≈μr₂, a więc:

\delta=i+e-A\approx\mu(r_1+r_2)-A=(\mu-1)A.

Przybliżenie upraszcza rachunek, ale usuwa zależność od i w pierwszym rzędzie. Nie wykorzystuj go do dokładnego szukania minimum. Dla minimum w pryzmacie A=6°, μ=1,5 daje 3°, podczas gdy dokładnie otrzymujemy około 3,00515°. Przy A=60° te same działania dają 30° zamiast około 37,18076°.

Dokładne minimum odchylenia i przybliżenie 0,5A dla μ=1,5. Przy 6 stopniach wyniki są bliskie, a przy 60 stopniach różnią się o ponad 7 stopni.
Sprawdzenie przybliżenia na całym przedziale A. Kąty podano w stopniach; liniowy iloraz pozostaje taki sam po zamianie na radiany. Powiększ rysunek.

Zapis z kątami w stopniach jest dopuszczalny w końcowej liniowej relacji, bo wszystkie kąty otrzymują ten sam czynnik przeliczeniowy. W wyprowadzeniu sin x≈x i w pochodnych kąty muszą jednak być w radianach. Nie da się użyć sin 30°≈30.

Otwórz pracownię, znajdź minimum i porównaj je z odczytem modelu. Suwak μ opisuje n/n₀; zmiana samego n₀ przy stałym μ zmienia też obliczone n. Przy porównywaniu tego samego materiału w różnych cieczach trzeba odpowiednio zmienić μ.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.