Sprawdź się w 16 zadaniach z ruchu, gęstości, ciśnienia, prądu, energii, ciepła, fal i optyki. Do każdego znajdziesz podpowiedź, rachunek, rysunek, wyjaśnienie modelu i sposób sprawdzenia wyniku.
Wpisz liczbę z przecinkiem lub kropką i wybierz jednostkę. Możesz oddzielać grupy trzech cyfr spacją, np. 20 000. Możesz użyć zapisu naukowego, np. 2e-3, 2·10⁻³ lub 10^-3, albo ułamka, np. 1/2 lub 1/3. Akceptujemy zaokrąglenie do 1%.
Poprawnie rozwiązane zadania: 0 / 16
Motocyklista — średnia szybkość
Motocyklista przebył drogę z miasta A do B ze średnią szybkością 80 km/h, a drogę powrotną z szybkością 20 km/h. Jaka była średnia szybkość w całej podróży?
Droga w obie strony ma tę samą długość. Szybkość średnią obliczamy dla całego czasu podróży.
Średnia szybkość to cała droga podzielona przez cały czas. Motocyklista dłużej jedzie z szybkością 20 km/h. Nie wystarczy średnia arytmetyczna obu szybkości.
Rozwiązanie krok po kroku
Oznacz długość drogi w jedną stronę przez s. Czasy przejazdu wynoszą t₁ = s/80 i t₂ = s/20, gdy s podajemy w kilometrach, a czas w godzinach.
W jednostkach SI jest to 32/3,6 ≈ 8,889 m/s. Wynik 50 km/h byłby poprawny dla równych czasów jazdy, a tutaj równe są drogi.
Dlaczego nie 50 km/h?
Średnia arytmetyczna 80 i 20 nadaje obu szybkościom takie samo znaczenie. Tymczasem wolniejszy przejazd trwa cztery razy dłużej. Definicja średniej szybkości porównuje całą drogę z całym czasem, więc długi czas wolnej jazdy nie może zniknąć z rachunku.
Możemy przyjąć dla sprawdzenia, że odległość między miastami wynosi 80 km. To dogodny przykład, nie dodatkowy warunek zadania. Pierwszy przejazd potrwa 1 h, a drugi 4 h. W sumie mamy 160 km i 5 h, czyli 32 km/h. Po przyjęciu 160 km otrzymalibyśmy 320 km i 10 h — ten sam iloraz. Dlatego nieznana długość s skraca się we wzorze.
Pole pod wykresem szybkości jest drogą. Węższy, wyższy prostokąt i szerszy, niższy prostokąt oznaczają jednakowe odległości. Powiększ rysunek
W zapisie ogólnym v_{\mathrm{śr}}=\frac{2s}{s/v_1+s/v_2}=\frac{2v_1v_2}{v_1+v_2}. Ten ostatni wzór obowiązuje dla dwóch równych dróg. Dla dwóch równych czasów poprawna byłaby średnia arytmetyczna. Najpierw ustalamy, co jest równe; dopiero potem wybieramy skrócony wzór.
Kontrola: 32 km/h leży między 20 i 80 km/h i bliżej niższej szybkości. Gdyby powrót był niemal zatrzymaniem, czas całości wzrósłby bardzo mocno, a średnia szybkość zbliżyłaby się do zera. Średnia arytmetyczna nie oddawałaby tego zachowania.
Sprawdź rozróżnienie: po powrocie do miasta A całkowite przemieszczenie jest zerowe. Średnia prędkość wektorowa w całej podróży wynosi więc zero, mimo że średnia szybkość wynosi 32 km/h. Droga i przemieszczenie odpowiadają na inne pytania.
Samochód wyprzedza pociąg
Pociąg o długości 200 m jedzie z szybkością 36 km/h. Obok niego, w tym samym kierunku, jedzie samochód z szybkością 72 km/h. Ile czasu zajmie wyprzedzenie całego pociągu i jaką drogę pokona wtedy samochód?
Pomijamy długość samochodu. Na początku samochód jest na wysokości końca pociągu, a na końcu — jego czoła. Szybkości są stałe.
Najpierw zamień km/h na m/s. Względem pociągu samochód porusza się z różnicą szybkości. Droga samochodu względem ziemi to jego własna szybkość pomnożona przez czas.
Rozwiązanie krok po kroku
36 km/h = 10 m/s, a 72 km/h = 20 m/s. Szybkość względna wynosi 20 − 10 = 10 m/s.
t = 200 m / (10 m/s) = 20 s.
Droga samochodu względem ziemi: s = 20 m/s · 20 s = 400 m. To więcej niż długość pociągu, ponieważ pociąg także się porusza.
Dwa układy odniesienia, ten sam czas
W układzie związanym z ziemią oba pojazdy jadą w prawo. Początek osi ustawiamy tam, gdzie w chwili t = 0 znajdują się samochód i koniec pociągu. Czoło pociągu jest już 200 m dalej. Po czasie t samochód ma współrzędną 20t, a czoło pociągu 200 + 10t, gdy odległość podajemy w metrach, a czas w sekundach.
Chwila zakończenia wyprzedzania to spotkanie obu położeń: 20t=200+10t. Odejmujemy 10t od obu stron, otrzymując 10t=200, a stąd t = 20 s. Odejmowanie szybkości jest więc skrótem tego samego rozumowania, nie osobną sztuczką.
Samochód nadrabia początkowy odstęp 200 m. W tym samym czasie przód pociągu przejeżdża kolejne 200 m. Powiększ rysunek
W układzie związanym z pociągiem pociąg spoczywa. Samochód pokonuje jego długość 200 m z szybkością względną 10 m/s. To daje taki sam czas, lecz inną drogę: 200 m względem pociągu oraz 400 m względem ziemi. Wynik bez nazwania układu odniesienia byłby niejednoznaczny.
Co zmieni długość samochodu? Jeśli ma 5 m, a na początku jego przód jest przy końcu pociągu, aby cały samochód znalazł się przed pociągiem, musi nadrobić 205 m. Czas wyniesie 20,5 s, a jego droga względem ziemi 410 m. W zadaniu tę długość świadomie pomijamy.
Kontrola: przy jednakowych szybkościach różnica byłaby zerowa. Samochód nie nadrobiłby początkowego odstępu i wyprzedzanie nigdy by się nie zakończyło. Jeżeli Twój wzór dawałby wtedy skończony dodatni czas, nie opisuje tego modelu.
Ślimak — zamiana jednostek
Ślimak pokonuje 12 cm w ciągu 1 minuty. Oblicz jego średnią szybkość. Sprawdź wynik w mm/s, a potem zmień jednostkę na m/s i przelicz odpowiedź.
12 cm to 120 mm, a minuta to 60 sekund. Podziel drogę przez czas. Przy zamianie mm/s na m/s podziel wartość przez 1000.
Rozwiązanie krok po kroku
v = s/t = 120 mm / 60 s = 2 mm/s.
Ponieważ 1 mm = 0,001 m, ta sama szybkość wynosi 0,002 m/s. Zmiana jednostki zmienia liczbę, ale nie zmienia ruchu ślimaka.
Jedna szybkość, kilka różnych liczb
Ślimak pokonuje 12 cm, czyli 120 mm, w czasie 60 s. Dzielimy drogę przez czas, ponieważ szukamy odległości przypadającej średnio na jedną sekundę. Obie wielkości można przeliczyć przed dzieleniem albo przeliczyć dopiero wynik — poprawne metody muszą się zgadzać.
Pierwsza droga: v=\frac{120\ \mathrm{mm}}{60\ \mathrm{s}}=2\ \mathrm{mm/s}. Druga: v=\frac{0{,}12\ \mathrm{m}}{60\ \mathrm{s}}=0{,}002\ \mathrm{m/s}. Nie mnożymy 2 przez 1000 przy przejściu na metry. Większa jednostka wymaga mniejszej liczby jednostek do opisania tego samego ruchu.
Przelicznik zmienia jednostkę i wartość liczbową razem. Fizyczna szybkość pozostaje taka sama. Powiększ rysunek
Możesz też zastosować iloczyn jednostkowych przeliczników: 12\frac{\mathrm{cm}}{\mathrm{min}}\cdot\frac{10\ \mathrm{mm}}{1\ \mathrm{cm}}\cdot\frac{1\ \mathrm{min}}{60\ \mathrm{s}}=2\frac{\mathrm{mm}}{\mathrm{s}}. Centymetry i minuty skracają się. Zapisanie samych liczb 10 i 60 łatwo prowadzi do odwrócenia działania; jednostki podpowiadają prawidłową orientację ułamków.
Sprawdzenie odwrotne: 2 mm/s razy 60 s daje 120 mm, czyli początkowe 12 cm. Wynik 0,2 m/s oznaczałby aż 12 m w minutę — sto razy więcej niż w treści. Błąd w przecinku daje się więc zauważyć bez powtarzania całego rachunku.
Wniosek o ruchu: znamy tylko szybkość średnią. Ślimak mógł na chwilę przystanąć, a potem nadrobić odcinek. Z podanych dwóch liczb nie wynika, że w każdej sekundzie przebywał dokładnie 2 mm. Do tego potrzebowalibyśmy dodatkowych pomiarów albo założenia ruchu jednostajnego.
Droga w czwartej sekundzie
Ciało rusza z miejsca i porusza się ruchem jednostajnie przyspieszonym. W czwartej sekundzie ruchu przebywa 28 m. Oblicz wartość przyspieszenia.
Doprecyzowanie do oryginału: prędkość początkowa wynosi zero. To założenie było użyte w archiwalnym rozwiązaniu, lecz nie zostało podane w jego treści.
Czwarta sekunda to przedział od t = 3 s do t = 4 s. Odejmij drogę przebytą do końca trzeciej sekundy od drogi przebytej do końca czwartej.
Rozwiązanie krok po kroku
Dla v₀ = 0 droga wynosi s(t) = at²/2.
28 m = s(4 s) − s(3 s) = a · (16 − 9) s² / 2 = 3,5a s².
a = 28 / 3,5 = 8 m/s². Bez znajomości prędkości początkowej nie dałoby się wyznaczyć jednej wartości przyspieszenia.
W czwartej sekundzie to nie przez cztery sekundy
Na osi czasu zaznacz chwile 0, 1, 2, 3 i 4 s. Pierwsza sekunda trwa od 0 do 1 s; czwarta — od 3 do 4 s. Szukana droga 28 m dotyczy tylko ostatniego z tych przedziałów. Podstawienie jej jako s(4) pomyliłoby fragment ruchu z całością.
Przy starcie z miejsca i stałym dodatnim przyspieszeniu prędkość rośnie liniowo: v = at. Droga do chwili t jest polem trójkąta pod wykresem prędkości: s(t)=\frac{t\cdot at}{2}=\frac12at^2. W czwartej sekundzie interesuje nas różnica dwóch takich pól, czyli pas pomiędzy t = 3 s i t = 4 s.
Po wyznaczeniu a = 8 m/s² pole zaznaczonego trapezu odtwarza dane zadania. Powiększ rysunek
Odejmując \frac12a(4\ \mathrm{s})^2-\frac12a(3\ \mathrm{s})^2, dostajemy \frac12a(16-9)\ \mathrm{s^2}=3{,}5a\ \mathrm{s^2}. Po podzieleniu 28 m przez 3,5 s² otrzymujemy 8 m/s². Jednostki czasu są podniesione do kwadratu razem z liczbami — samo odejmowanie 4 − 3 byłoby innym rachunkiem.
Sprawdzenie inną metodą: dla znalezionego przyspieszenia prędkości na końcach przedziału wynoszą 24 i 32 m/s. Średnia w tym jednosekundowym przedziale to (24 + 32)/2 = 28 m/s. Pomnożenie przez 1 s odtwarza 28 m. Średnia arytmetyczna działa tu dlatego, że prędkość zmienia się liniowo w czasie.
Dlaczego musimy znać prędkość początkową? Gdy v₀ nie jest zerowe, do drogi w czwartej sekundzie dochodzi składnik v₀ · 1 s. Ten sam wynik 28 m może wtedy pochodzić z różnych par v₀ i a. Samo zdanie o ruchu jednostajnie przyspieszonym nie oznacza startu z miejsca.
Bryła ma masę 540 g. Przed jej zanurzeniem menzurka wskazuje 400 cm³, a po całkowitym zanurzeniu — 600 cm³. Oblicz objętość bryły i jej średnią gęstość.
Bryła nie wchłania wody ani się w niej nie rozpuszcza. Nie ma przy niej pęcherzyków powietrza; woda nie wylewa się z menzurki. Odczyty wykonano tak samo.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Menzurka pokazuje wodę razem z zanurzoną bryłą. Odejmij pierwszy odczyt od drugiego. Potem podziel masę przez objętość bryły, a nie przez końcowy odczyt.
Rozwiązanie krok po kroku
Objętość wypartej wody jest objętością całkowicie zanurzonej bryły: V = 600 cm³ − 400 cm³ = 200 cm³.
W SI masa wynosi 0,540 kg, a objętość 200 · 10⁻⁶ m³ = 0,000200 m³. Stąd ρ = 0,540/0,000200 = 2700 kg/m³.
Kontrola: 2,7 g/cm³ · 200 cm³ = 540 g. Użycie 600 cm³ dałoby 0,9 g/cm³, ale ta objętość obejmuje również wodę obecną przed zanurzeniem.
Co mierzy różnica odczytów?
Woda już zajmowała 400 cm³. Bryła podnosi jej poziom, bo zajmuje dodatkowe miejsce pod powierzchnią. Dlatego objętość bryły to przyrost wskazania, nie całe 600 cm³. Gdybyśmy wyjęli bryłę bez utraty wody, wskazanie wróciłoby do 400 cm³.
Wspólna skala objętości. Zacieniowany kształt oznacza zanurzoną bryłę; jego obrys jest schematyczny. Powiększ rysunek
W przeliczeniu gęstości zmieniamy licznik i mianownik: 1\,\mathrm{g/cm^3}=\frac{10^{-3}\,\mathrm{kg}}{10^{-6}\,\mathrm{m^3}}=10^3\,\mathrm{kg/m^3}. Stąd 2,7 g/cm³ oznacza 2700 kg/m³. Sama zamiana gramów na kilogramy nie wystarcza.
Spróbuj zmienić dane: załóż teraz, że obie bryły są wykonane z tego samego jednorodnego materiału. Druga ma objętość 100 cm³. Jej masa powinna wynieść 270 g, a gęstość nadal 2,7 g/cm³. Gęstość porównuje masę z objętością; nie jest inną nazwą masy.
Pomiar daje średnią gęstość całej bryły. Nie wystarcza do pewnego rozpoznania materiału. Przy pęcherzykach powietrza odczytana objętość byłaby za duża, a obliczona gęstość za mała.
Ta sama siła, dwa pola podparcia
Klocek naciska prostopadle na podłoże siłą 60 N. Najpierw styka się z podłożem powierzchnią o polu 30 cm², a po obróceniu — 10 cm². Oblicz średnie ciśnienie wywierane na podłoże w obu ustawieniach.
W obu ustawieniach siła nacisku wynosi 60 N. Podane pola są polami kontaktu z podłożem. Szukamy średniego ciśnienia, nie jego lokalnego maksimum.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Użyj p = F/S. Centymetr kwadratowy to 0,0001 m². Przy tej samej sile mniejsze pole oznacza większe ciśnienie.
Rozwiązanie krok po kroku
Przeliczamy pola: 30 cm² = 0,0030 m², a 10 cm² = 0,0010 m². Przelicznik długości podnosimy do kwadratu.
Dla większego pola p₁ = 60 N / 0,0030 m² = 20 000 Pa = 20 kPa.
Dla mniejszego pola p₂ = 60 N / 0,0010 m² = 60 000 Pa = 60 kPa.
Pole zmalało trzykrotnie, więc ciśnienie wzrosło trzykrotnie. Siła nie wzrosła: 20 000 Pa · 0,0030 m² = 60 000 Pa · 0,0010 m² = 60 N.
Siła pozostaje taka sama
Ciśnienie mówi, jaka siła przypada średnio na jednostkę pola powierzchni. Obrócenie klocka nie zwiększa jego ciężaru. Zmienia miejsce rozłożenia tej samej siły 60 N.
Widok pól podparcia z góry. Pola prostokątów są w proporcji 3:1; siła jest w obu przypadkach prostopadła do rysunku. Powiększ rysunek
Sprawdzenie samych proporcji daje \frac{p_2}{p_1}=\frac{F/S_2}{F/S_1}=\frac{S_1}{S_2}=\frac{30}{10}=3. To wynik niezależny od wyboru jednostek. Do otrzymania paskali trzeba jednak zamienić cm² na m²: jeden metr kwadratowy zawiera 10 000 centymetrów kwadratowych.
Inny przypadek: jeśli podwoimy zarówno siłę, jak i pole, iloraz F/S się nie zmieni. Jeśli powierzchnia styku jest nierówna, średnie p nadal wynosi F/S, ale nie opisuje dokładnie ciśnienia w każdym punkcie.
Natężenie prądu i moc opornika
Na oporniku o oporze 24 Ω utrzymuje się napięcie stałe 12 V. Oblicz natężenie płynącego prądu i moc, z jaką energia elektryczna jest zamieniana w energię wewnętrzną opornika.
Opornik spełnia prawo Ohma, a jego opór pozostaje równy 24 Ω. Pomijamy opór przewodów. Dane opisują ustalony model, nie każdy rzeczywisty element po dowolnym nagrzaniu.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Najpierw I = U/R. Następnie P = UI. Napięcie oznaczamy literą U; symbol V przy wartości napięcia oznacza wolt.
Rozwiązanie krok po kroku
Z prawa Ohma U = IR otrzymujemy I = U/R = 12 V / 24 Ω = 0,50 A = 500 mA.
Moc wynosi P = UI = 12 V · 0,50 A = 6,0 W. Jeden wat oznacza jeden dżul energii w ciągu sekundy.
Sprawdzenie inną postacią tego samego prawa: P = I²R = (0,50 A)² · 24 Ω = 6,0 W.
Gdyby napięcie zmniejszyć do 6 V przy niezmienionym oporze, prąd wyniósłby 0,25 A, a moc 1,5 W. Dwukrotnie mniejsze napięcie daje czterokrotnie mniejszą moc.
Ampery i waty odpowiadają na różne pytania
Natężenie 0,50 A oznacza przepływ 0,50 C ładunku w ciągu sekundy. Napięcie 12 V oznacza zmianę energii o 12 J na każdy kulomb. Ich iloczyn daje 6 J w sekundę, czyli 6 W. Moc nie jest ilością ładunku ani porcją energii.
Jeden opornik otrzymuje całe napięcie źródła w przyjętym modelu. Powiększ rysunek
Po podstawieniu I = U/R do P = UI dostajemy P=U\frac{U}{R}=\frac{U^2}{R}. Dlatego przy stałym R moc zależy od kwadratu napięcia. Podwojenie napięcia dałoby cztery razy większą moc, a nie dwa razy większą.
Kontrola czasu: w 10 s przy mocy 6 W opornik zamieni 60 J energii elektrycznej w energię wewnętrzną. Nie wynika z tego wzrost temperatury o 60 stopni: trzeba jeszcze znać pojemność cieplną i wymianę ciepła z otoczeniem.
Podział napięcia w obwodzie szeregowym
Oporniki R₁ = 20 Ω i R₂ = 40 Ω połączono szeregowo ze źródłem napięcia stałego 12 V. Oblicz natężenie prądu oraz napięcia U₁ i U₂ na poszczególnych opornikach.
Obwód nie ma rozgałęzień. Opory są stałe, a opór przewodów i źródła pomijamy. Napięcie 12 V występuje na całym połączeniu.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Przez oba oporniki płynie ten sam prąd. Najpierw dodaj opory, potem wyznacz I, a na końcu użyj U₁ = IR₁ i U₂ = IR₂.
Rozwiązanie krok po kroku
Opór zastępczy wynosi R = R₁ + R₂ = 20 Ω + 40 Ω = 60 Ω.
Wspólne natężenie: I = U/R = 12 V / 60 Ω = 0,20 A = 200 mA.
Na pierwszym oporniku U₁ = 0,20 A · 20 Ω = 4,0 V, a na drugim U₂ = 0,20 A · 40 Ω = 8,0 V.
Kontrola napięć: 4,0 V + 8,0 V = 12 V. Większy opór ma większy spadek napięcia, lecz nie mniejsze natężenie: w jednym obwodzie szeregowym prąd nie dzieli się między oporniki.
Prąd się nie zużywa
W obwodzie bez rozgałęzień przez oba oporniki przepływa w tym samym czasie taka sama ilość ładunku. Natężenie wynosi więc 0,20 A zarówno przed pierwszym opornikiem, między nimi, jak i za drugim. Na elementach zmienia się energia ładunków, a nie liczba kulombów przepływających w sekundę.
Dwa oporniki, jedna droga prądu. Spadki napięcia sumują się do 12 V. Powiększ rysunek
Podział napięcia można sprawdzić bez ponownego obliczania I: \frac{U_2}{U_1}=\frac{IR_2}{IR_1}=\frac{R_2}{R_1}=2. Większy opornik otrzymuje dwa razy większy spadek, a oba spadki razem dają napięcie źródła.
Kontrola mocy: źródło oddaje 12 · 0,20 = 2,4 W. Oporniki zamieniają odpowiednio 0,20² · 20 = 0,8 W i 0,20² · 40 = 1,6 W. Suma wynosi 2,4 W. Gdy zamienimy oporniki miejscami, natężenie i moc każdego z nich pozostaną takie same.
Dwie lampy i taka sama energia
Pierwsza lampa pobiera moc 60 W i pracuje przez 2 godziny. Ile energii pobierze? Jak długo musi pracować druga lampa o mocy 15 W, żeby pobrać taką samą energię?
Obie lampy pobierają podane stałe moce podczas pracy. Pomijamy pobór energii po wyłączeniu. Porównujemy energię elektryczną; nie podano jasności lamp.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Dla stałej mocy E = Pt. Iloczyn watów i godzin daje watogodziny. Czas drugiej lampy oblicz jako tę samą energię podzieloną przez 15 W.
Rozwiązanie krok po kroku
Pierwsza lampa pobiera E = 60 W · 2 h = 120 Wh = 0,120 kWh.
Ponieważ 1 Wh = 3600 J, ta sama energia wynosi 120 · 3600 J = 432 000 J = 432 kJ.
Czas drugiej lampy: t₂ = E/P₂ = 120 Wh / 15 W = 8 h, czyli 28 800 s.
Sprawdzenie: 15 W · 8 h = 120 Wh. Czterokrotnie mniejsza moc wymaga czterokrotnie dłuższego czasu przy tej samej energii. Nie wynika z tego, że lampy oświetlą pokój jednakowo.
Wat nie jest watogodziną
Moc określa tempo pobierania energii. Energia zależy również od czasu pracy. Lampa o małej mocy może zużyć więcej energii, jeśli działa odpowiednio długo. Watogodzina jest jednostką energii: nie dzielimy watów przez godziny.
Pole prostokąta pod wykresem P(t) to energia. Linie ciągłe pokazują 60 W, a przerywane 15 W. Powiększ rysunek
Przelicznik wynika z definicji: 1\,\mathrm{Wh}=1\,\frac{\mathrm{J}}{\mathrm{s}}\cdot3600\,\mathrm{s}=3600\,\mathrm{J}. Kilowatogodzina to 3 600 000 J. Liczba 0,120 kWh opisuje tę samą energię co 120 Wh, nie moc 0,120 kW.
Sprawdź krótszą pracę: druga lampa w ciągu 2 h pobierze 30 Wh, czyli cztery razy mniej energii niż pierwsza w tym samym czasie. Aby porównanie miało sens, zawsze powiedz, czy utrzymujesz ten sam czas, tę samą energię, czy takie samo oświetlenie. W tym zadaniu nie mamy danych o oświetleniu.
Podnoszenie ładunku i sprawność
Podnośnik unosi ładunek o masie 20 kg o 3,0 m. Przyjmij g = 10 N/kg. Sprawność podnośnika wynosi 60%. Oblicz przyrost energii potencjalnej ładunku, energię pobraną przez podnośnik i energię, która nie zwiększyła energii potencjalnej ładunku.
Ładunek przed podnoszeniem i po nim spoczywa. Sprawność oznacza tutaj stosunek przyrostu energii potencjalnej do całej energii pobranej. Pomijamy zmiany g na tej wysokości.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Energia użyteczna to Eᵤ = mgh. Zapisz 60% jako 0,60. Podziel energię użyteczną przez sprawność, żeby otrzymać większą od niej energię pobraną. Na końcu oblicz różnicę.
Rozwiązanie krok po kroku
Przyrost energii potencjalnej wynosi Eᵤ = mgh = 20 kg · 10 N/kg · 3,0 m = 600 J.
Sprawność jest ilorazem energii użytecznej i pobranej. Zatem energia pobrana wynosi 600 J / 0,60 = 1000 J = 1,0 kJ.
Pozostała energia to różnica 1000 J − 600 J = 400 J. Nie znika: trafia do innych form, np. energii wewnętrznej urządzenia i otoczenia.
Kontrola: 600/1000 = 0,60 = 60%, a 600 J + 400 J = 1000 J. Mnożenie 600 J przez 0,60 dałoby za małą energię pobraną i odwróciłoby definicję sprawności.
Sześćdziesiąt procent czego?
Sprawność 60% oznacza, że z każdych 100 J pobranych przez podnośnik 60 J zwiększa energię potencjalną ładunku. Szukamy całej pobranej energii, której 60% wynosi 600 J. Musi być większa od 600 J.
Bilans energii: 1000 J = 600 J + 400 J. Długości odcinków pokazują rzeczywiste udziały. Powiększ rysunek
Oznaczmy energię pobraną jako E_{\mathrm{pobr}}, a użyteczną jako E_{\mathrm{u}}. Wtedy \eta=\frac{E_{\mathrm{u}}}{E_{\mathrm{pobr}}}\quad\Rightarrow\quad E_{\mathrm{pobr}}=\frac{E_{\mathrm{u}}}{\eta}. Liczbę procentów zamieniamy na ułamek przed dzieleniem.
Porównaj dwa urządzenia: przy sprawności 75% to samo podniesienie wymagałoby 600/0,75 = 800 J; do innych form trafiłoby 200 J. Przyrost energii potencjalnej pozostaje 600 J, bo masa i wysokość się nie zmieniły. Lepsza sprawność zmniejsza energię pobraną, nie pracę potrzebną do uzyskania tej samej wysokości.
Ogrzewanie wody: energia i czas
Wodę o masie 300 g ogrzewamy od 18°C do 58°C. Przyjmij ciepło właściwe wody c = 4200 J/(kg·K). Grzałka przekazuje wodzie stałą moc 700 W. Oblicz energię potrzebną do ogrzania wody i czas ogrzewania.
Woda pozostaje cieczą; c traktujemy jako stałe. Pomijamy ogrzewanie naczynia i wymianę ciepła z otoczeniem. Podane 700 W to moc przekazywana wodzie, a nie nieznana moc pobierana przez urządzenie.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Najpierw oblicz przyrost temperatury, nie temperaturę końcową w kelwinach. Użyj Q = mcΔT, a następnie t = Q/P. Masę wyraź w kilogramach.
Rozwiązanie krok po kroku
Masa wynosi 0,300 kg. Przyrost temperatury to 58°C − 18°C = 40°C, czyli 40 K. Nie dodajemy 273,15 do przyrostu temperatury.
Q = mcΔT = 0,300 kg · 4200 J/(kg·K) · 40 K = 50 400 J = 50,4 kJ. Jednostki kg i K skracają się.
Grzałka dostarcza 700 J w każdej sekundzie. Czas wynosi t = Q/P = 50 400 J / (700 J/s) = 72 s = 1,2 min.
Kontrola: 700 W · 72 s = 50 400 J, a ta energia podzielona przez mc = 1260 J/K daje wzrost temperatury o 40 K. Użycie samego 58 zamiast różnicy 58 − 18 zawyżyłoby energię.
Liczy się zmiana temperatury
Woda nie zaczyna od zera stopni. Trzeba zwiększyć jej temperaturę o 40 stopni, dlatego w rachunku występuje różnica temperatur. W skali Kelvina stan początkowy to 291,15 K, a końcowy 331,15 K. Ich różnica nadal wynosi 40 K.
Wykres dotyczy 300 g wody i stałego c. Energia na osi poziomej jest energią dodaną od początku tego ogrzewania. Powiększ rysunek
Pojemność cieplna tej porcji wynosi mc=0{,}300\cdot4200=1260\,\mathrm{J/K}. Każde dodatkowe 1260 J podnosi temperaturę o 1 K w przyjętym modelu. Ciepło właściwe c opisuje materiał, a iloczyn mc — konkretną porcję.
Sprawdź zmianę danych: dwukrotnie większa masa przy takim samym przyroście temperatury potrzebowałaby 100,8 kJ. Przy tej samej mocy ogrzewanie trwałoby 144 s. Gdyby zamiast mocy przekazywanej wodzie podano moc pobieraną przez urządzenie, trzeba byłoby dodatkowo uwzględnić energię ogrzewającą naczynie oraz straty do otoczenia.
Najpierw stopić lód
Mamy 100 g lodu w temperaturze 0°C. Ile energii potrzeba, żeby całkowicie go stopić, a następnie ogrzać otrzymaną wodę do 20°C? Przyjmij ciepło topnienia lodu L = 334 kJ/kg i ciepło właściwe wody c = 4200 J/(kg·K). Oblicz osobno energię topnienia i energię całego procesu.
Przyjmujemy ciśnienie atmosferyczne, stałe L i c oraz brak parowania. Pomijamy pojemność cieplną naczynia i straty. Lód już ma 0°C, więc nie trzeba go wcześniej ogrzewać.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Podczas topnienia temperatura pozostaje stała, ale potrzebna jest energia mL. Po stopieniu tej samej masy użyj mcΔT. Dopiero na końcu dodaj obie energie.
Rozwiązanie krok po kroku
Masa wynosi 0,100 kg. Do samego topnienia potrzeba Qₜ = mL = 0,100 kg · 334 kJ/kg = 33,4 kJ = 33 400 J.
Po stopieniu otrzymujemy 0,100 kg wody o temperaturze 0°C. Jej ogrzanie o 20 K wymaga Qₒ = 0,100 · 4200 · 20 J = 8400 J = 8,4 kJ.
Cały proces wymaga Q = Qₜ + Qₒ = 33,4 kJ + 8,4 kJ = 41,8 kJ = 41 800 J.
Kontrola: po przekazaniu pierwszych 33,4 kJ lód dopiero się stopił. Sam wynik 8,4 kJ opisywałby ogrzewanie już ciekłej wody i pomijałby topnienie. Stała temperatura nie oznacza, że energia nie jest pobierana.
Energia dopływa także przy stałej temperaturze
Przez pierwszą część procesu mamy mieszaninę lodu i wody o temperaturze 0°C. Dopływająca energia zmienia udział faz: lodu ubywa, a wody przybywa. Dopiero po stopieniu całej porcji dalsza energia zwiększa temperaturę cieczy.
Jedna skala energii pokazuje oba etapy: 33,4 kJ topnienia i 8,4 kJ ogrzewania wody. Powiększ rysunek
Rozdzielenie etapów można zapisać jako Q=mL+mc(20-0)\,\mathrm K. Nie stosujemy mcΔT do topnienia: przy ΔT = 0 ten wzór dałby zero, chociaż zmiana fazy wymaga energii.
A gdyby dostarczyć tylko 16,7 kJ? To połowa energii topnienia. W tym modelu stopiłoby się 50 g lodu, a pozostałe 50 g nadal byłoby lodem; temperatura mieszaniny pozostałaby 0°C. Początkowy lód poniżej 0°C wymagałby jeszcze wcześniejszego etapu ogrzewania z ciepłem właściwym lodu, którego w tym zadaniu nie potrzebujemy.
Okres punktu i długość fali
Zaznaczony punkt struny wykonuje 24 pełne drgania w ciągu 6,0 s. Fala biegnie wzdłuż struny z szybkością 6,0 m/s. Oblicz częstotliwość, okres drgań punktu i długość fali.
Fala jest okresowa i biegnąca, a jej szybkość jest stała. Podano czas 24 pełnych okresów, nie odstęp między 24 kolejnymi grzbietami. Punkt struny drga poprzecznie; nie biegnie razem z falą.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Częstotliwość to liczba pełnych drgań podzielona przez czas. Okres jest odwrotnością częstotliwości. W czasie jednego okresu fala przebiega jedną długość fali.
Rozwiązanie krok po kroku
Częstotliwość wynosi f = 24/(6,0 s) = 4,0 Hz. Herc oznacza jeden pełny cykl w sekundzie.
Okres to T = 1/f = 0,25 s = 250 ms. Można go także otrzymać bezpośrednio: 6,0 s / 24 = 0,25 s.
Długość fali: λ = vT = 6,0 m/s · 0,25 s = 1,5 m. Równoważnie λ = v/f = 6,0/4,0 m = 1,5 m.
Kontrola: w 6 s fala pokonuje 36 m, czyli 24 długości po 1,5 m. To droga zaburzenia wzdłuż struny, a nie droga przebyta przez zaznaczony punkt struny.
Dwa wykresy, dwie różne osie
Obserwując jeden zaznaczony punkt, mierzymy czas powtórzenia jego ruchu: okres T. Fotografując całą strunę w jednej chwili, mierzymy odległość między punktami o tej samej fazie: długość fali λ. Podobny kształt wykresów nie oznacza, że ich osie mają te same jednostki.
Odstęp jednego cyklu to 0,25 s na górze i 1,5 m na dole. To model fali biegnącej w prawo; wysokość rysunku nie podaje amplitudy z zadania. Powiększ rysunek
Związek v=\frac{\lambda}{T}=\lambda f łączy te dwa opisy. Liczba 6,0 m/s dotyczy przesuwania się kształtu fali, nie poprzecznej prędkości punktu struny. Do obliczenia tej drugiej potrzebowalibyśmy także amplitudy.
Przy niezmienionej szybkości fali podwojenie częstotliwości do 8 Hz skróciłoby okres do 0,125 s i długość fali do 0,75 m. Natomiast między pierwszym i dwudziestym czwartym grzbietem mieszczą się tylko 23 odstępy — dlatego w treści wyraźnie podano 24 pełne drgania.
Echo od nieruchomej ściany
Krótki sygnał dźwiękowy wraca jako echo od ściany po 0,180 s od wysłania. Nadajnik i mikrofon są w tym samym miejscu. Przyjmij szybkość dźwięku 340 m/s. Jaką łączną drogę pokonał dźwięk i jak daleko od ściany znajduje się mikrofon?
Ściana, nadajnik i mikrofon spoczywają. Dźwięk biegnie prostopadle do ściany i wraca tą samą drogą, ze stałą szybkością. Pomijamy opóźnienie urządzenia i inne odbicia.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Zmierzony czas obejmuje drogę do ściany i z powrotem. Iloczyn vt daje obie części razem. Odległość od ściany jest połową tej drogi.
Rozwiązanie krok po kroku
Łączna droga wynosi s = vt = 340 m/s · 0,180 s = 61,2 m.
Droga do ściany i droga powrotna mają tę samą długość d, więc s = 2d. Stąd d = 61,2 m / 2 = 30,6 m.
Równoważnie czas biegu w jedną stronę to 0,090 s = 90 ms. Iloczyn 340 m/s · 0,090 s znów daje 30,6 m.
Kontrola: 2 · 30,6 m / (340 m/s) = 0,180 s. Wynik 61,2 m jako odległość ściany policzyłby cały czas jako czas biegu tylko w jedną stronę.
Mikrofon czeka na drogę powrotną
Echo dociera dopiero po odbiciu. W chwili, w której sygnał osiąga ścianę, upływa połowa zmierzonego czasu. Druga połowa jest potrzebna na powrót do mikrofonu. Podział przez dwa wynika z geometrii doświadczenia, a nie z własności samego dźwięku.
Drogi wychodzącą i powrotną rozdzielono na rysunku. W modelu przebiegają po tej samej prostej. Powiększ rysunek
Równanie pomiaru brzmi t=\frac d v+\frac d v=\frac{2d}{v}\quad\Rightarrow\quad d=\frac{vt}{2}. Przy odbiorniku po drugiej stronie, rejestrującym dźwięk bez odbicia, takie dzielenie przez dwa nie miałoby uzasadnienia.
Co zmieni opóźnienie urządzenia? Gdyby z podanych 180 ms aż 10 ms pochodziło z elektroniki, czas samej drogi wynosiłby 170 ms. Odległość byłaby wtedy 28,9 m. W zadaniu opóźnienie pomijamy; przykład pokazuje, dlaczego do wzoru trzeba podstawić czas propagacji, a nie dowolny odczyt zegara.
Gdzie powstaje obraz w soczewce?
Przedmiot o wysokości 4,0 cm ustawiono 30 cm przed cienką soczewką skupiającą o ogniskowej 10 cm. Oblicz odległość obrazu od soczewki po jej drugiej stronie oraz wysokość obrazu jako dodatnią długość.
Używamy modelu cienkiej soczewki i promieni bliskich osi. Przedmiot jest rzeczywisty i prostopadły do osi. Odległości rzeczywistego przedmiotu i rzeczywistego obrazu oznaczamy dodatnio; obraz jest odwrócony.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Z 1/f = 1/x + 1/y wyznacz 1/y, a potem odwróć wynik. Wysokości porównaj przez wartość bezwzględną powiększenia y/x. Znak minus opisuje odwrócenie, nie ujemną długość.
Rozwiązanie krok po kroku
Dla f = 10 cm i x = 30 cm mamy 1/y = 1/f − 1/x = (1/10 − 1/30) cm⁻¹ = (1/15) cm⁻¹.
Odwracamy cały wynik: y = 15 cm = 0,15 m. Nie odejmujemy samych odległości 30 cm − 10 cm; równanie dotyczy ich odwrotności.
Wartość bezwzględna powiększenia wynosi |p| = y/x = 15/30 = 0,50. Wysokość obrazu to 0,50 · 4,0 cm = 2,0 cm = 0,020 m.
Kontrola: (1/30 + 1/15) cm⁻¹ = (1/10) cm⁻¹. Przedmiot leży dalej niż 2f, a rzeczywisty obraz między f i 2f po drugiej stronie. Jest dwukrotnie mniejszy i odwrócony; jego wysokość ze znakiem wyniosłaby −2,0 cm.
Rysunek sprawdza rachunek
Promień biegnący od wierzchołka przedmiotu równolegle do osi po przejściu przez soczewkę przechodzi przez ognisko F′. Drugi, przechodzący przez środek cienkiej soczewki, zachowuje kierunek. Ich przecięcie wyznacza wierzchołek obrazu poniżej osi.
Odległości na osi mają wspólną skalę. Wysokości powiększono względem niej, zachowując stosunek 4 cm do 2 cm; nie odczytujemy z tego rysunku rzeczywistych kątów. Powiększ rysunek
Ze wzoru soczewkowego można od razu uzyskać y=\frac{fx}{x-f}=\frac{10\cdot30}{30-10}\,\mathrm{cm}=15\,\mathrm{cm}. W liczniku są centymetry kwadratowe, w mianowniku centymetry, więc wynik jest długością.
Sprawdź przypadek x = 2f: przedmiot w odległości 20 cm dałby obraz w odległości 20 cm, o tej samej wysokości i nadal odwrócony. W naszym zadaniu x = 3f, dlatego obraz jest mniejszy. Wynik −2 cm byłby poprawną wysokością ze znakiem względem osi; formularz pyta jednak o dodatnią długość 2 cm.
Co zmienia się przy wejściu światła do szkła?
Światło o długości fali 600 nm w próżni przechodzi do szkła o współczynniku załamania n = 1,50 dla tej fali. Przyjmij c = 3,00·10⁸ m/s. Oblicz częstotliwość światła, jego szybkość w szkle i długość fali w szkle.
Granica ośrodków spoczywa. Rozpatrujemy jedną składową o ustalonej częstotliwości i jej szybkość fazową. Pomijamy pochłanianie. Podane n dotyczy tej konkretnej częstotliwości; nie zakładamy go dla wszystkich barw.
Nowe ćwiczenie opracowane do samodzielnego sprawdzania odpowiedzi.
Podpowiedź
Najpierw f = c/λ₀ po zamianie nanometrów na metry. Przy nieruchomej granicy częstotliwość się nie zmienia. W szkle v = c/n, a λ = v/f.
Rozwiązanie krok po kroku
600 nm = 600 · 10⁻⁹ m = 6,00 · 10⁻⁷ m. Częstotliwość wynosi f = c/λ₀ = (3,00 · 10⁸)/(6,00 · 10⁻⁷) Hz = 5,00 · 10¹⁴ Hz = 500 THz.
Szybkość fazowa w szkle: v = c/n = (3,00 · 10⁸ m/s)/1,50 = 2,00 · 10⁸ m/s.
Częstotliwość pozostaje równa 500 THz, więc λ = v/f = (2,00 · 10⁸)/(5,00 · 10¹⁴) m = 4,00 · 10⁻⁷ m = 400 nm. Tak samo otrzymamy λ = λ₀/n.
Kontrola: 400 nm · 500 THz = 2,00 · 10⁸ m/s. Krótsza fala w szkle nie oznacza zmiany częstotliwości na częstotliwość fioletowego światła w próżni. Po powrocie do próżni długość fali znów wyniesie 600 nm.
Granica zmienia odstępy, nie rytm drgań
Na nieruchomej granicy faza fali po obu stronach musi zmieniać się z tą samą częstotliwością. W szkle jeden okres nadal trwa 1/(500 THz), ale czoło fali przebywa w tym czasie krótszą drogę. Dlatego maleje długość fali, chociaż nie maleje częstotliwość.
Przebiegi przestrzenne znormalizowano osobno: rysunek porównuje długości fal, nie ich natężenia ani udziały mocy. Nie pokazuje fali odbitej. Powiększ rysunek
Po podstawieniu v=\frac c n i f=\frac c{\lambda_0} otrzymujemy \lambda=\frac v f=\frac{c/n}{c/\lambda_0}=\frac{\lambda_0}{n}. Wszystkie trzy związki muszą dawać ten sam wynik.
Kontrola jednostek: 1 nm to 10⁻⁹ m, a 1 THz to 10¹² Hz. Użycie 600 bez przeliczenia nanometrów zmieniłoby wynik częstotliwości miliard razy. W tym ćwiczeniu 400 nm w szkle opisuje tę samą składową światła co 600 nm w próżni; nazwy barw nie przenosimy bezmyślnie z tabeli długości fal w próżni.