v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Rozszerzalność, więzy i naprężenia cieplne · 3 min czytania

Ogrzany pręt w uchwytach: odkształcenie cieplne i naprężenie

Dwa jednakowe pręty ogrzewamy o tę samą liczbę stopni. Jeden może się wydłużyć, drugi trzymają nieruchome uchwyty. Temperatura obu się zmienia, lecz tylko drugi wywiera dodatkową siłę na zamocowanie. Połączymy znane prawo rozszerzalności z prawem Hooke’a i ustalimy znaki także podczas chłodzenia.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Dwa jednakowe pręty ogrzewamy o tę samą liczbę stopni. Jeden może się wydłużyć, drugi trzymają nieruchome uchwyty. Temperatura obu się zmienia, lecz tylko drugi wywiera dodatkową siłę na zamocowanie. Połączymy znane prawo rozszerzalności z prawem Hooke’a i ustalimy znaki także podczas chłodzenia.

Potrzebne wiadomości: Prawo rozszerzalności liniowej, naprężenie σ = N/A, odkształcenie względne i moduł Younga; przeliczanie GPa, MPa i mm² na SI.

Wzór na swobodne wydłużenie nie jest opisem każdego zamocowania

Znamy już rozszerzalność swobodnego pręta i moduł Younga. Potrzebujemy teraz jednego równania obejmującego oba zjawiska. Niech L oznacza długość w temperaturze odniesienia T₀, gdy pręt nie jest obciążony. A jest polem przekroju, E modułem Younga, α współczynnikiem rozszerzalności, a ΔT = T − T₀. Różnicę temperatur można podać liczbowo tak samo w kelwinach i stopniach Celsjusza.

Przyjmujemy dodatnie naprężenie σ przy rozciąganiu. Wydłużenie x jest dodatnie, skrócenie ujemne. Samo ogrzanie swobodnego materiału daje odkształcenie cieplne εc = αΔT. Dodatkowa siła osiowa daje odkształcenie sprężyste εs = σ/E. Dla małych odkształceń:

\varepsilon=\frac{x}{L}=\alpha\Delta T+\frac{\sigma}{E},\qquad x=\underbrace{\alpha L\Delta T}_{\delta_c}+\underbrace{\frac{NL}{EA}}_{\delta_s},\qquad N=\sigma A.

N jest siłą osiową ze znakiem: dodatnie N rozciąga pręt. Symbol δc oznacza wydłużenie, które ten pręt miałby bez obciążenia, a niekoniecznie jego faktyczny ruch. Oba składniki liczymy względem tego samego początkowego stanu. Nie ogrzewamy pręta najpierw swobodnie, a następnie nie wciskamy go między uchwyty: rozkład jest sposobem obliczenia jednego stanu.

Trzy stany tego samego pręta: swobodny po ogrzaniu, sztywno zamocowany po ogrzaniu i sztywno zamocowany po ochłodzeniu. Ogrzanie zablokowanego pręta daje dodatnią część cieplną i równą ujemną sprężystą; suma jest zerowa.
Dodatni znak oznacza wydłużenie albo rozciąganie. Części odkształcenia służą rachunkowi; nie są dwoma kolejnymi etapami rzeczywistej próby. Zmiany długości powiększono. Powiększ rysunek.

Sztywne uchwyty narzucają warunek geometryczny

Jeżeli oba końce są trwale połączone z nieruchomymi uchwytami, x = 0. Równanie materiału daje wtedy:

0=\alpha\Delta T+\frac{\sigma}{E}\quad\Longrightarrow\quad\sigma=-E\alpha\Delta T,\qquad N=-EA\alpha\Delta T.

Przy dodatnim α ogrzanie oznacza σ < 0, czyli ściskanie. Pręt chciałby się wydłużyć, lecz uchwyty temu przeciwdziałają. Podczas chłodzenia σ > 0: uchwyty muszą ciągnąć końce na zewnątrz, by utrzymać początkową długość. Tę drugą sytuację wolno opisać tym wzorem tylko wtedy, gdy połączenia naprawdę przenoszą rozciąganie. Pręt jedynie oparty o ścianę może się od niej odsunąć.

Przykład: zmiana temperatury bez ruchu końców

Rozważmy modelowy pręt: E = 70 GPa, α = 23·10⁻⁶ K⁻¹, L = 1,20 m, A = 80 mm², ΔT = +30 K. Swobodna zmiana długości wyniosłaby 23·10⁻⁶ · 1,20 · 30 m = 0,828 mm. W sztywnych uchwytach:

\sigma=-70\cdot10^9\cdot23\cdot10^{-6}\cdot30\,\mathrm{Pa}=-48{,}3\,\mathrm{MPa}.

Pole 80 mm² to 80·10⁻⁶ m², zatem N = −48,3·10⁶ · 80·10⁻⁶ N = −3864 N. Uchwyt z prawej strony działa na pręt w lewo siłą 3864 N, a lewy w prawo siłą tej samej wartości. Wypadkowa sił jest zerowa. To nie znaczy, że naprężenie wewnątrz pręta też jest zerowe.

Kontrola odkształceń: εc = +690·10⁻⁶, εs = −690·10⁻⁶, suma wynosi zero. Gdyby zamiast tego ochłodzić pręt od T₀ o 20 K, otrzymalibyśmy σ = +32,2 MPa i N = +2576 N. Zmieniamy znak ΔT, a nie definicję dodatniego naprężenia.

Co zależy od długości i przekroju?

W idealnym, całkowitym zamocowaniu naprężenie −EαΔT nie zależy od L ani A. Dłuższy pręt ma większe swobodne wydłużenie, ale zarazem mniejszą sztywność osiową EA/L; te efekty się znoszą. Siła N zależy od przekroju: dwukrotnie większe A daje dwukrotnie większą wartość siły przy tym samym naprężeniu. Wniosek ten dotyczy sztywnych uchwytów. Podatne zamocowanie zmienia warunek geometryczny.

Jak daleko wolno stosować ten model?

Zakładamy równomierną temperaturę, stałe E i α, osiowe siły i małe odkształcenia. Pomijamy trwałe odkształcenie, pełzanie i zmianę własności z temperaturą. Pręt podczas ściskania pozostaje prosty; w rzeczywistości smukły element może się wygiąć. Utrzymanie prostoliniowego kształtu wymaga odpowiednich warunków, a samo obliczenie σ nie dowodzi, że dany element je spełnia. Nie ustalamy tu granicy wytrzymałości ani dopuszczalnej temperatury konstrukcji.

W pracowni rozszerzalności i więzów porównaj koniec swobodny z połączonym sztywnym uchwytem. Zapisz próbę dla +20 K i −20 K. Sprawdź, które odczyty zmieniają znak, a które pozostają zerowe.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.