Elektron odrzutu w rozpraszaniu Comptona: bilans energii i pędu
Energia elektronu odrzutu to różnica energii fotonów, lecz jego pęd jest różnicą wektorów. Wyprowadzimy wzór Comptona z obu praw zachowania i sprawdzimy, dlaczego nie wolno używać p = mₑv dla szybkiego elektronu.
W tym materiale
Energia elektronu odrzutu to różnica energii fotonów, lecz jego pęd jest różnicą wektorów. Wyprowadzimy wzór Comptona z obu praw zachowania i sprawdzimy, dlaczego nie wolno używać p = mₑv dla szybkiego elektronu.
Potrzebne wiadomości: Wektory i ich składowe, iloczyn skalarny, pęd fotonu, relatywistyczny związek energii z pędem.
Wybór osi i wielkości
Oś x kierujemy zgodnie z padającym fotonem. Rozproszony foton biegnie nad tą osią pod kątem θ z przedziału od 0° do 180°. Elektron początkowo spoczywa. E i E′ oznaczają energie fotonu, Eₑ całkowitą energię elektronu po zdarzeniu, a Eₖ = Eₑ − mₑc² jego energię kinetyczną. Dla skrócenia rachunku oznaczymy energię spoczynkową przez M = mₑc²; M nie jest tutaj masą.
Pęd zachowuje się osobno w każdej osi
\vec p_\gamma=\vec p\prime_\gamma+\vec p_e,\qquad p_{e,x}c=E-E\prime\cos\theta,\qquad p_{e,y}c=-E\prime\sin\theta.
Minus przy składowej y nie jest umową bez znaczenia: padający foton nie miał pędu poprzecznego, więc pędy końcowe w kierunku y muszą się znosić. Przy kącie większym od 0° i mniejszym od 180° elektron odrzutu biegnie pod osią, a foton nad nią. Wartość pędu elektronu otrzymamy z długości jego wektora:
p_e^2c^2=(E-E\prime\cos\theta)^2+(E\prime\sin\theta)^2=E^2+E\prime^2-2EE\prime\cos\theta.
Zapis pₑ = pγ − p′γ dla samych wartości pędów byłby poprawny tylko przy zgodnych kierunkach. Nawet wtedy trzeba jeszcze sprawdzić bilans energii. Nie można zastępować wektorowego równania odejmowaniem długości strzałek.
Relatywistyczna energia elektronu
E_e^2=p_e^2c^2+M^2,\qquad E_e=M+E-E\prime.
W drugim równaniu użyliśmy zachowania całkowitej energii. Podstawiamy je do pierwszego i rozwijamy kwadrat:
(M+E-E\prime)^2=M^2+E^2+E\prime^2-2EE\prime\cos\theta.
Po obu stronach skracają się M², E² i E′². Wyraz −2EE′ z lewej przenosimy na prawą stronę:
2M(E-E\prime)=2EE\prime(1-\cos\theta).
E i E′ są dodatnie. Dzielimy przez 2MEE′:
\frac{1}{E\prime}-\frac{1}{E}=\frac{1-\cos\theta}{M}.
To jest wzór energetyczny Comptona. Po pomnożeniu przez hc otrzymujemy Δλ = h(1 − cos θ)/(mₑc). W wyprowadzeniu nie pojawiła się praca wyjścia, ponieważ nie rozważaliśmy elektronu wyrywanego z powierzchni.
Kierunek i prędkość elektronu
Wartość kąta φ elektronu pod osią x najlepiej wyznaczać z obu składowych. Dla niezerowego odrzutu:
\varphi=\operatorname{atan2}(E\prime\sin\theta,\ E-E\prime\cos\theta).
Funkcja atan2 uwzględnia znaki obu argumentów. Tutaj pe,x jest dodatni, więc φ mieści się od 0° do 90°. Przy θ = 0° mamy E′ = E i zerowy wektor pędu elektronu: jego kierunek jest nieokreślony. Nie przypisujemy zerowemu wektorowi fizycznie wyróżnionego kąta.
p_ec=\sqrt{E_k(E_k+2M)},\qquad \frac{v_e}{c}=\frac{p_ec}{M+E_k}.
Te wzory wynikają z Eₑ² − M² = (Eₑ − M)(Eₑ + M) oraz relacji pₑ = γmₑvₑ i Eₑ = γmₑc². Są przydatne także numerycznie: obliczamy energię kinetyczną i kontrolujemy ją niezależnym bilansem wektorowym.
Przykład z prostymi liczbami
Przy E = M = 511 keV i θ = 90° wychodzi E′ = E/2 = 255,5 keV oraz Eₖ = 255,5 keV. Składowe pędu elektronu pomnożone przez c wynoszą 511 keV i −255,5 keV. Stąd pₑc = 255,5√5 keV ≈ 571,32 keV, φ = arctan(1/2) ≈ 26,57°, a vₑ/c = √5/3 ≈ 0,74536.
Podstawienie pₑ/mₑ zamiast relatywistycznego wzoru dałoby około 1,118c. Taki wynik sygnalizuje użycie niewłaściwego przybliżenia. Energia kinetyczna elektronu stanowi połowę jego energii spoczynkowej, więc nie jest małą poprawką do ruchu nierelatywistycznego.
Sprawdzenie w pracowni
Przejdź do grupy rozpraszania Comptona w pracowni i otwórz model energii fotonu oraz odrzutu elektronu. Zapisuj próby w notatniku, zmieniając za każdym razem tylko jedną wielkość.
Najpierw wybierz 90° i 511 keV. Porównaj składowe pędu z trójkątem. Potem zmniejsz kąt do zera: elektron przestaje się poruszać, więc odczyt kierunku powinien zniknąć. Przy 180° foton biegnie wstecz, a elektron dostaje największą energię kinetyczną możliwą dla ustalonego E. Strzałki pędu rysowane są w jednej skali w obrębie próby; skala automatycznie dopasowuje się po zmianie energii padającej.
Co te równania sprawdzają, a czego nie obliczają
Zachowanie energii i pędu wyznacza dozwolone energie przy wybranym kącie. Nie określa prawdopodobieństwa tego kąta ani liczby fotonów w detektorze. Do tego służy opis oddziaływania, np. przekrój czynny Kleina–Nishiny, oraz model układu pomiarowego. Początkowy ruch elektronu, jego związanie i rozproszenia wielokrotne zmieniają kinematykę; nie można oceniać takich zdarzeń samym wzorem dla spoczywającej swobodnej cząstki.
Zadania do tego tematu
- Elektron odrzutu po rozproszeniu fotonu 511 keV o 90 stopni
- Rozproszenie wstecz i największa energia elektronu
- Czy swobodny elektron może pochłonąć cały foton?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto