v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Rozpraszanie Comptona i pomiary energii fotonów · 3 min czytania

Elektron odrzutu w rozpraszaniu Comptona: bilans energii i pędu

Energia elektronu odrzutu to różnica energii fotonów, lecz jego pęd jest różnicą wektorów. Wyprowadzimy wzór Comptona z obu praw zachowania i sprawdzimy, dlaczego nie wolno używać p = mₑv dla szybkiego elektronu.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Energia elektronu odrzutu to różnica energii fotonów, lecz jego pęd jest różnicą wektorów. Wyprowadzimy wzór Comptona z obu praw zachowania i sprawdzimy, dlaczego nie wolno używać p = mₑv dla szybkiego elektronu.

Potrzebne wiadomości: Wektory i ich składowe, iloczyn skalarny, pęd fotonu, relatywistyczny związek energii z pędem.

Wybór osi i wielkości

Oś x kierujemy zgodnie z padającym fotonem. Rozproszony foton biegnie nad tą osią pod kątem θ z przedziału od 0° do 180°. Elektron początkowo spoczywa. E i E′ oznaczają energie fotonu, Eₑ całkowitą energię elektronu po zdarzeniu, a Eₖ = Eₑ − mₑc² jego energię kinetyczną. Dla skrócenia rachunku oznaczymy energię spoczynkową przez M = mₑc²; M nie jest tutaj masą.

Pęd zachowuje się osobno w każdej osi

\vec p_\gamma=\vec p\prime_\gamma+\vec p_e,\qquad p_{e,x}c=E-E\prime\cos\theta,\qquad p_{e,y}c=-E\prime\sin\theta.

Minus przy składowej y nie jest umową bez znaczenia: padający foton nie miał pędu poprzecznego, więc pędy końcowe w kierunku y muszą się znosić. Przy kącie większym od 0° i mniejszym od 180° elektron odrzutu biegnie pod osią, a foton nad nią. Wartość pędu elektronu otrzymamy z długości jego wektora:

p_e^2c^2=(E-E\prime\cos\theta)^2+(E\prime\sin\theta)^2=E^2+E\prime^2-2EE\prime\cos\theta.

Zapis pₑ = pγ − p′γ dla samych wartości pędów byłby poprawny tylko przy zgodnych kierunkach. Nawet wtedy trzeba jeszcze sprawdzić bilans energii. Nie można zastępować wektorowego równania odejmowaniem długości strzałek.

Trójkąt pędów dla fotonu 511 keV rozproszonego o 90 stopni: pęd fotonu padającego jest skierowany w prawo, rozproszonego pionowo w górę, a pęd elektronu łączy koniec drugiego z końcem pierwszego.
Wspólna skala: 1 jednostka rysunkowa odpowiada tej samej wartości pędu w każdym kierunku. Dla jawnie zaokrąglonego M = 511 keV mamy p′γc = 255,5 keV i pₑc ≈ 571,32 keV.

Relatywistyczna energia elektronu

E_e^2=p_e^2c^2+M^2,\qquad E_e=M+E-E\prime.

W drugim równaniu użyliśmy zachowania całkowitej energii. Podstawiamy je do pierwszego i rozwijamy kwadrat:

(M+E-E\prime)^2=M^2+E^2+E\prime^2-2EE\prime\cos\theta.

Po obu stronach skracają się M², E² i E′². Wyraz −2EE′ z lewej przenosimy na prawą stronę:

2M(E-E\prime)=2EE\prime(1-\cos\theta).

E i E′ są dodatnie. Dzielimy przez 2MEE′:

\frac{1}{E\prime}-\frac{1}{E}=\frac{1-\cos\theta}{M}.

To jest wzór energetyczny Comptona. Po pomnożeniu przez hc otrzymujemy Δλ = h(1 − cos θ)/(mₑc). W wyprowadzeniu nie pojawiła się praca wyjścia, ponieważ nie rozważaliśmy elektronu wyrywanego z powierzchni.

Kierunek i prędkość elektronu

Wartość kąta φ elektronu pod osią x najlepiej wyznaczać z obu składowych. Dla niezerowego odrzutu:

\varphi=\operatorname{atan2}(E\prime\sin\theta,\ E-E\prime\cos\theta).

Funkcja atan2 uwzględnia znaki obu argumentów. Tutaj pe,x jest dodatni, więc φ mieści się od 0° do 90°. Przy θ = 0° mamy E′ = E i zerowy wektor pędu elektronu: jego kierunek jest nieokreślony. Nie przypisujemy zerowemu wektorowi fizycznie wyróżnionego kąta.

p_ec=\sqrt{E_k(E_k+2M)},\qquad \frac{v_e}{c}=\frac{p_ec}{M+E_k}.

Te wzory wynikają z Eₑ² − M² = (Eₑ − M)(Eₑ + M) oraz relacji pₑ = γmₑvₑ i Eₑ = γmₑc². Są przydatne także numerycznie: obliczamy energię kinetyczną i kontrolujemy ją niezależnym bilansem wektorowym.

Przykład z prostymi liczbami

Przy E = M = 511 keV i θ = 90° wychodzi E′ = E/2 = 255,5 keV oraz Eₖ = 255,5 keV. Składowe pędu elektronu pomnożone przez c wynoszą 511 keV i −255,5 keV. Stąd pₑc = 255,5√5 keV ≈ 571,32 keV, φ = arctan(1/2) ≈ 26,57°, a vₑ/c = √5/3 ≈ 0,74536.

Podstawienie pₑ/mₑ zamiast relatywistycznego wzoru dałoby około 1,118c. Taki wynik sygnalizuje użycie niewłaściwego przybliżenia. Energia kinetyczna elektronu stanowi połowę jego energii spoczynkowej, więc nie jest małą poprawką do ruchu nierelatywistycznego.

Sprawdzenie w pracowni

Przejdź do grupy rozpraszania Comptona w pracowni i otwórz model energii fotonu oraz odrzutu elektronu. Zapisuj próby w notatniku, zmieniając za każdym razem tylko jedną wielkość.

Najpierw wybierz 90° i 511 keV. Porównaj składowe pędu z trójkątem. Potem zmniejsz kąt do zera: elektron przestaje się poruszać, więc odczyt kierunku powinien zniknąć. Przy 180° foton biegnie wstecz, a elektron dostaje największą energię kinetyczną możliwą dla ustalonego E. Strzałki pędu rysowane są w jednej skali w obrębie próby; skala automatycznie dopasowuje się po zmianie energii padającej.

Co te równania sprawdzają, a czego nie obliczają

Zachowanie energii i pędu wyznacza dozwolone energie przy wybranym kącie. Nie określa prawdopodobieństwa tego kąta ani liczby fotonów w detektorze. Do tego służy opis oddziaływania, np. przekrój czynny Kleina–Nishiny, oraz model układu pomiarowego. Początkowy ruch elektronu, jego związanie i rozproszenia wielokrotne zmieniają kinematykę; nie można oceniać takich zdarzeń samym wzorem dla spoczywającej swobodnej cząstki.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.