Pomiar przesunięcia Comptona: nachylenie wykresu, niepewność i granice modelu
Kilka punktów zgodnych z krzywą to początek sprawdzania modelu. Zbudujemy wykres liniowy, wyznaczymy z niego energię spoczynkową elektronu i zobaczymy, kiedy wspólny błąd kalibracji znosi się w różnicy, a kiedy zostaje w wyniku.
W tym materiale
Kilka punktów zgodnych z krzywą to początek sprawdzania modelu. Zbudujemy wykres liniowy, wyznaczymy z niego energię spoczynkową elektronu i zobaczymy, kiedy wspólny błąd kalibracji znosi się w różnicy, a kiedy zostaje w wyniku.
Potrzebne wiadomości: Prawo Comptona, dopasowanie prostej, niepewność standardowa i jej przenoszenie, znaczenie korelacji pomiarów.
Co jest odczytem, a co przewidywaniem?
W wirtualnej pracowni wartości wynikają bezpośrednio z równania. Ich zgodność z nim nie jest pomiarem stałej fizycznej. Możemy jednak użyć modelu do zaplanowania obliczeń, a potem przeanalizować osobno zadany zestaw danych z niepewnościami. Poniższe liczby są przykładem dydaktycznym, nie zapisem rzeczywistego doświadczenia.
Dwie użyteczne postacie liniowe
x=1-\cos\theta,\quad y=\Delta\lambda,\qquad y=ax,\quad a=\lambda_C.
Oś x jest bezwymiarowa, a y i nachylenie a mają jednostkę długości, np. pm. Z nachylenia wyznaczymy M = mₑc² = hc/a. Nie trzeba znać z góry λC, żeby dopasować a. Dopiero później porównujemy wynik z wartością odniesienia.
Y=\frac{1}{E\prime}-\frac{1}{E},\qquad Y=\frac{x}{M}.
Drugi wykres korzysta z energii. Jeśli E mierzymy w keV, nachylenie ma jednostkę keV⁻¹, a jego odwrotność daje M w keV. Nie wolno porównywać liczby oznaczającej nachylenie tych dwóch wykresów bez uwzględnienia ich różnych osi i jednostek.
Przykład z trzema niezależnymi różnicami
Przyjmijmy, że osobne pary pomiarów dały przesunięcia 1,20; 2,44; 3,63 pm dla kątów 60°, 90°, 120°. Odpowiadają im x = 0,5; 1; 1,5. Każda różnica ma niezależną niepewność standardową 0,04 pm, niepewność kąta jest pomijalna, a niezależna kontrola zera uzasadnia dopasowanie przechodzące przez początek. Te założenia stanowią część zadania.
a=\frac{\sum_i x_i y_i}{\sum_i x_i^2}=\frac{0{,}5\cdot1{,}20+1\cdot2{,}44+1{,}5\cdot3{,}63}{0{,}5^2+1^2+1{,}5^2}\,\mathrm{pm}\approx2{,}4243\,\mathrm{pm}.
Wzór otrzymujemy, minimalizując sumę kwadratów (yᵢ − axᵢ)². Równe niepewności pozwalają nadać punktom równe wagi. Gdy niepewności są różne lub skorelowane, ta prosta postać nie wystarcza.
u(a)=\frac{u(y)}{\sqrt{\sum_i x_i^2}}\approx0{,}0214\,\mathrm{pm}.
Wynik wraz z niepewnością
M=\frac{hc}{a}\approx511{,}4\,\mathrm{keV},\qquad u(M)\approx\left|\frac{-hc}{a^2}\right|u(a)\approx4{,}5\,\mathrm{keV}.
Przyjmujemy hc = 1239,84 keV·pm i pomijamy jego niepewność wobec niepewności danych. Zapisujemy M = (511,4 ± 4,5) keV, przy czym ± oznacza tu niepewność standardową. Nie jest to gwarantowany przedział wszystkich możliwych wartości ani automatycznie przedział ufności 95%. Wzór na u(M) jest przybliżeniem pierwszego rzędu odpowiednim dla małej względnej niepewności a.
Porównanie z około 511 keV nie wykazuje znaczącej rozbieżności w tej skali. Nie dowodzi jednak, że detektor jest poprawnie skalibrowany w całym zakresie ani że każde zdarzenie było pojedynczym rozproszeniem. Trzeba obejrzeć reszty yᵢ − axᵢ i sprawdzić założenia niezależności, zera oraz skali.
Wspólny odczyt odniesienia wprowadza korelację
Jeżeli odejmujemy ten sam pomiar λ₀ od wszystkich λ′ᵢ, to Δλᵢ = λ′ᵢ − λ₀ nie są niezależne. Za wysoki odczyt λ₀ przesuwa wszystkie różnice w dół. Powtarzanie samego odejmowania nie tworzy nowych niezależnych informacji. Przy niezależnych λ′ᵢ i wspólnym niepewnym λ₀ kowariancja dwóch różnych przesunięć zawiera u²(λ₀).
Inaczej zachowuje się wspólny stały błąd addytywny b odczytu długości fali. Jeśli λodcz = λrzecz + b dla obu odczytów, różnica λ₂ − λ₁ usuwa b. To nie usuwa niezależnego szumu, dryfu między odczytami ani błędu mnożącego wszystkie długości przez ten sam współczynnik. Błąd addytywny skali energii również nie jest tym samym co stałe b w długości fali.
Znaczenie niepewności kąta
u_\theta(\Delta\lambda)\approx\lambda_C|\sin\theta|u(\theta).
W tym wzorze u(θ) podajemy w radianach. Dla 90° i u(θ) = 1° = π/180 rad wkład wynosi około 0,0423 pm. Jest porównywalny z 0,04 pm w poprzednim przykładzie, więc nie wolno go wtedy pominąć. Blisko 0° i 180° pochodna znika, ale skończona szerokość kątowa nadal może dawać poprawkę drugiego rzędu; zerowa pochodna nie oznacza idealnego pomiaru.
Plan porównania bez mylenia modelu z danymi
Przejdź do grupy rozpraszania Comptona w pracowni i otwórz model energii fotonu oraz odrzutu elektronu. Zapisuj próby w notatniku, zmieniając za każdym razem tylko jedną wielkość.
Zachowaj energię 300 keV i zapisz próby dla 60°, 90° oraz 120°. Oblicz x i Δλ. Idealne punkty leżą na jednej prostej. Następnie przejdź do ćwiczeń z jawnymi danymi i niepewnościami: dopiero tam oceniasz zgodność odczytów z modelem. Nie przypisuj idealnym punktom niepewności wywnioskowanej z liczby cyfr na ekranie.
Jeśli wynik przekracza granicę Δλ ≤ 2λC, sprawdź jednostki, kalibrację, identyfikację linii i założenie pojedynczego zdarzenia. Początkowy ruch lub związanie elektronu, skończona akceptancja kątowa oraz rozproszenia wielokrotne mogą wymagać szerszego modelu. Z jednego odstającego punktu nie rozstrzygniemy, która przyczyna wystąpiła.
Zadania do tego tematu
- Energia spoczynkowa elektronu z trzech przesunięć
- Co znosi się po odjęciu dwóch długości fali?
- Przesunięcie większe od granicy pojedynczego rozproszenia
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto