v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Rozpraszanie Comptona i pomiary energii fotonów · 3 min czytania

Pomiar przesunięcia Comptona: nachylenie wykresu, niepewność i granice modelu

Kilka punktów zgodnych z krzywą to początek sprawdzania modelu. Zbudujemy wykres liniowy, wyznaczymy z niego energię spoczynkową elektronu i zobaczymy, kiedy wspólny błąd kalibracji znosi się w różnicy, a kiedy zostaje w wyniku.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Kilka punktów zgodnych z krzywą to początek sprawdzania modelu. Zbudujemy wykres liniowy, wyznaczymy z niego energię spoczynkową elektronu i zobaczymy, kiedy wspólny błąd kalibracji znosi się w różnicy, a kiedy zostaje w wyniku.

Potrzebne wiadomości: Prawo Comptona, dopasowanie prostej, niepewność standardowa i jej przenoszenie, znaczenie korelacji pomiarów.

Co jest odczytem, a co przewidywaniem?

W wirtualnej pracowni wartości wynikają bezpośrednio z równania. Ich zgodność z nim nie jest pomiarem stałej fizycznej. Możemy jednak użyć modelu do zaplanowania obliczeń, a potem przeanalizować osobno zadany zestaw danych z niepewnościami. Poniższe liczby są przykładem dydaktycznym, nie zapisem rzeczywistego doświadczenia.

Dwie użyteczne postacie liniowe

x=1-\cos\theta,\quad y=\Delta\lambda,\qquad y=ax,\quad a=\lambda_C.

Oś x jest bezwymiarowa, a y i nachylenie a mają jednostkę długości, np. pm. Z nachylenia wyznaczymy M = mₑc² = hc/a. Nie trzeba znać z góry λC, żeby dopasować a. Dopiero później porównujemy wynik z wartością odniesienia.

Y=\frac{1}{E\prime}-\frac{1}{E},\qquad Y=\frac{x}{M}.

Drugi wykres korzysta z energii. Jeśli E mierzymy w keV, nachylenie ma jednostkę keV⁻¹, a jego odwrotność daje M w keV. Nie wolno porównywać liczby oznaczającej nachylenie tych dwóch wykresów bez uwzględnienia ich różnych osi i jednostek.

Przykład z trzema niezależnymi różnicami

Przyjmijmy, że osobne pary pomiarów dały przesunięcia 1,20; 2,44; 3,63 pm dla kątów 60°, 90°, 120°. Odpowiadają im x = 0,5; 1; 1,5. Każda różnica ma niezależną niepewność standardową 0,04 pm, niepewność kąta jest pomijalna, a niezależna kontrola zera uzasadnia dopasowanie przechodzące przez początek. Te założenia stanowią część zadania.

a=\frac{\sum_i x_i y_i}{\sum_i x_i^2}=\frac{0{,}5\cdot1{,}20+1\cdot2{,}44+1{,}5\cdot3{,}63}{0{,}5^2+1^2+1{,}5^2}\,\mathrm{pm}\approx2{,}4243\,\mathrm{pm}.

Wzór otrzymujemy, minimalizując sumę kwadratów (yᵢ − axᵢ)². Równe niepewności pozwalają nadać punktom równe wagi. Gdy niepewności są różne lub skorelowane, ta prosta postać nie wystarcza.

u(a)=\frac{u(y)}{\sqrt{\sum_i x_i^2}}\approx0{,}0214\,\mathrm{pm}.

Trzy przykładowe przesunięcia przy x równym 0,5, 1 i 1,5 leżą blisko prostej o nachyleniu 2,4243 pikometra. Pionowe odcinki oznaczają niepewności standardowe 0,04 pikometra.
Dane przykładowe. Przejście prostej przez zero jest tu uzasadnionym założeniem zadania, a nie automatycznym wymogiem każdej analizy.

Wynik wraz z niepewnością

M=\frac{hc}{a}\approx511{,}4\,\mathrm{keV},\qquad u(M)\approx\left|\frac{-hc}{a^2}\right|u(a)\approx4{,}5\,\mathrm{keV}.

Przyjmujemy hc = 1239,84 keV·pm i pomijamy jego niepewność wobec niepewności danych. Zapisujemy M = (511,4 ± 4,5) keV, przy czym ± oznacza tu niepewność standardową. Nie jest to gwarantowany przedział wszystkich możliwych wartości ani automatycznie przedział ufności 95%. Wzór na u(M) jest przybliżeniem pierwszego rzędu odpowiednim dla małej względnej niepewności a.

Porównanie z około 511 keV nie wykazuje znaczącej rozbieżności w tej skali. Nie dowodzi jednak, że detektor jest poprawnie skalibrowany w całym zakresie ani że każde zdarzenie było pojedynczym rozproszeniem. Trzeba obejrzeć reszty yᵢ − axᵢ i sprawdzić założenia niezależności, zera oraz skali.

Wspólny odczyt odniesienia wprowadza korelację

Jeżeli odejmujemy ten sam pomiar λ₀ od wszystkich λ′ᵢ, to Δλᵢ = λ′ᵢ − λ₀ nie są niezależne. Za wysoki odczyt λ₀ przesuwa wszystkie różnice w dół. Powtarzanie samego odejmowania nie tworzy nowych niezależnych informacji. Przy niezależnych λ′ᵢ i wspólnym niepewnym λ₀ kowariancja dwóch różnych przesunięć zawiera u²(λ₀).

Inaczej zachowuje się wspólny stały błąd addytywny b odczytu długości fali. Jeśli λodcz = λrzecz + b dla obu odczytów, różnica λ₂ − λ₁ usuwa b. To nie usuwa niezależnego szumu, dryfu między odczytami ani błędu mnożącego wszystkie długości przez ten sam współczynnik. Błąd addytywny skali energii również nie jest tym samym co stałe b w długości fali.

W obu odczytach długości fali występuje ten sam składnik b. W odejmowaniu drugiego od pierwszego składniki b skracają się, pozostawiając różnicę rzeczywistych długości i różnicę niezależnych błędów losowych.
Odejmowanie może usunąć konkretny wspólny składnik błędu. Nie uzasadnia wyzerowania całej niepewności.

Znaczenie niepewności kąta

u_\theta(\Delta\lambda)\approx\lambda_C|\sin\theta|u(\theta).

W tym wzorze u(θ) podajemy w radianach. Dla 90° i u(θ) = 1° = π/180 rad wkład wynosi około 0,0423 pm. Jest porównywalny z 0,04 pm w poprzednim przykładzie, więc nie wolno go wtedy pominąć. Blisko 0° i 180° pochodna znika, ale skończona szerokość kątowa nadal może dawać poprawkę drugiego rzędu; zerowa pochodna nie oznacza idealnego pomiaru.

Plan porównania bez mylenia modelu z danymi

Przejdź do grupy rozpraszania Comptona w pracowni i otwórz model energii fotonu oraz odrzutu elektronu. Zapisuj próby w notatniku, zmieniając za każdym razem tylko jedną wielkość.

Zachowaj energię 300 keV i zapisz próby dla 60°, 90° oraz 120°. Oblicz x i Δλ. Idealne punkty leżą na jednej prostej. Następnie przejdź do ćwiczeń z jawnymi danymi i niepewnościami: dopiero tam oceniasz zgodność odczytów z modelem. Nie przypisuj idealnym punktom niepewności wywnioskowanej z liczby cyfr na ekranie.

Jeśli wynik przekracza granicę Δλ ≤ 2λC, sprawdź jednostki, kalibrację, identyfikację linii i założenie pojedynczego zdarzenia. Początkowy ruch lub związanie elektronu, skończona akceptancja kątowa oraz rozproszenia wielokrotne mogą wymagać szerszego modelu. Z jednego odstającego punktu nie rozstrzygniemy, która przyczyna wystąpiła.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.