v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Rozpraszanie Comptona i pomiary energii fotonów · 3 min czytania

Rozpraszanie Comptona: kąt, długość fali i energia fotonu

Foton może przekazać elektronowi część energii i nadal istnieć po oddziaływaniu. Obliczymy, jak kąt rozproszenia wiąże się z jego nową długością fali, i oddzielimy energię pojedynczego fotonu od liczby fotonów w wiązce.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Foton może przekazać elektronowi część energii i nadal istnieć po oddziaływaniu. Obliczymy, jak kąt rozproszenia wiąże się z jego nową długością fali, i oddzielimy energię pojedynczego fotonu od liczby fotonów w wiązce.

Potrzebne wiadomości: Energia i pęd fotonu, energia kinetyczna, cosinus kąta, przeliczanie nanometrów na pikometry.

Co rozprasza się na czym?

Rozpatrujemy pojedynczy foton i swobodny elektron, który przed spotkaniem spoczywa w układzie laboratorium. Po oddziaływaniu mamy rozproszony foton oraz poruszający się elektron. Energię fotonu przed spotkaniem oznaczamy E, a po spotkaniu E′. Kąt θ mierzymy między kierunkiem padającego i rozproszonego fotonu. To kąt fotonu; elektron na ogół odchyla się pod innym kątem.

W materiale elektron nie jest idealnie swobodny. Taki opis jest przybliżeniem, gdy w rozpatrywanym zdarzeniu można pominąć energię wiązania i początkowy ruch elektronu. Nie obejmuje każdego oddziaływania promieniowania z materią. W szczególności foton może zostać pochłonięty w fotoefekcie albo rozproszyć się więcej niż raz.

Foton pada z lewej na spoczywający elektron. Foton rozproszony biegnie w górę pod kątem 90 stopni, a elektron odrzutu w prawo i w dół.
Kierunki dla przykładu E = 300 keV i θ = 90°. Strzałki wskazują kierunki; ich długości na tym schemacie nie oznaczają prędkości.

Dłuższa fala oznacza mniej energii

Dla fotonu w próżni E = hc/λ oraz p = E/c. Symbole h i c oznaczają stałą Plancka i prędkość światła. Elektron zyskuje energię kinetyczną Eₖ. Z zachowania energii, po odjęciu tej samej energii spoczynkowej elektronu po obu stronach, otrzymujemy:

E=E\prime+E_k.

Ponieważ elektron początkowo spoczywa, nie może oddać energii kinetycznej, której nie miał. Stąd E′ ≤ E i λ′ ≥ λ. Foton po rozproszeniu wciąż porusza się w próżni z c. Zmieniają się jego energia, częstotliwość i długość fali, a nie prędkość.

Wzór na przesunięcie Comptona

Jednoczesne użycie zachowania energii i wektorowego zachowania pędu daje:

\Delta\lambda=\lambda\prime-\lambda=\frac{h}{m_e c}(1-\cos\theta)=\lambda_C(1-\cos\theta).

mₑ jest masą spoczynkową elektronu. Długość Comptona elektronu λC = h/(mₑc) wynosi około 2,4263 pm. Jeden pikometr to 10⁻¹² m, a 1 nm = 1000 pm. Nie należy tu wstawiać zredukowanej długości Comptona ħ/(mₑc), która jest 2π razy mniejsza. Wyprowadzenie znajdziesz w lekcji o pędzie elektronu odrzutu.

Dla θ = 0° nie ma przesunięcia. Dla 90° jest ono równe λC, a dla 180° osiąga 2λC, około 4,8526 pm. Pośrednie kąty dają wyniki pomiędzy tymi granicami. Przesunięcie zależy od kąta, lecz nie od początkowej długości fali. Nie wynika z tego jednak stała utrata energii.

Przesunięcie długości fali rośnie od zera przy kącie 0 stopni przez 2,4263 pikometra przy 90 stopniach do 4,8526 pikometra przy 180 stopniach.
Wykres dotyczy pojedynczego rozproszenia na początkowo spoczywającym elektronie. Nie jest rozkładem liczby fotonów: wysokość krzywej nie mówi, jak często dany kąt występuje.

Ten sam wynik zapisany za pomocą energii

Podstawmy λ = hc/E oraz λ′ = hc/E′ i podzielmy równanie przez hc:

\frac{1}{E\prime}-\frac{1}{E}=\frac{1-\cos\theta}{m_e c^2}.

Po zebraniu wyrazów i odwróceniu obu stron dostajemy wygodną postać:

E\prime=\frac{E}{1+\frac{E}{m_e c^2}(1-\cos\theta)}.

E i mₑc² muszą mieć tę samą jednostkę. W przykładach przyjmiemy mₑc² = 511 keV oraz hc = 1239,84 keV·pm; są to jawnie zaokrąglone stałe. Nie trzeba przeliczać wszystkich energii na dżule. Iloraz E/(mₑc²) jest bezwymiarowy, a cały wynik ma jednostkę E.

Przykład: foton 300 keV odchylony o 90°

E\prime=\frac{300}{1+300/511}\,\mathrm{keV}\approx189{,}03\,\mathrm{keV},\qquad E_k=300-189{,}03\approx110{,}97\,\mathrm{keV}.

Padający foton ma λ ≈ 4,1328 pm, a rozproszony λ′ ≈ 6,5591 pm. Różnica jest równa 2,4263 pm z dokładnością użytych zaokrągleń. Energia 110,97 keV nie znikła: trafiła do ruchu elektronu. Przy 180° foton oddałby więcej energii, lecz dla skończonego E w tym procesie nadal zachowałby dodatnią energię.

Co przewidzieć przed użyciem modelu

Ustaw 100 keV i 90°, zapisz próbę, a potem zmień tylko energię na 500 keV. Przesunięcie długości fali pozostanie takie samo. Ułamek energii oddanej elektronowi wzrośnie z około 16,4% do 49,5%. Przy energii znacznie mniejszej od 511 keV względna zmiana energii staje się mała: jest to granica zbliżająca kinematykę do opisu Thomsona.

Przejdź do grupy rozpraszania Comptona w pracowni i otwórz model energii fotonu oraz odrzutu elektronu. Zapisuj próby w notatniku, zmieniając za każdym razem tylko jedną wielkość.

Podwojenie liczby niezależnych fotonów o tej samej energii nie podwaja energii jednego zderzenia. Może zmienić liczbę zarejestrowanych zdarzeń, ale do obliczenia tej liczby potrzebujemy jeszcze m.in. przekroju czynnego, geometrii i wydajności detektora. Nasz model wybiera kąt; nie losuje go i nie przewiduje częstości zliczeń.

Czym ten proces różni się od fotoefektu?

W opisanym rozpraszaniu foton wychodzi ze zdarzenia, a swobodny elektron przejmuje część energii. W fotoefekcie foton zostaje pochłonięty, a uwolnienie związanego elektronu wymaga uwzględnienia energii wiązania lub pracy wyjścia i reszty układu. Nie odejmujemy tu pracy wyjścia od E′ i nie wprowadzamy progu takiego jak w szkolnym modelu fotoefektu zewnętrznego. Z kolei elektron początkowo poruszający się może oddać energię fotonowi; to inny przypadek, poza założeniami tego wzoru.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.