v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Sprężystość: odkształcenia poprzeczne, ścinanie i stateczność prętów · 3 min czytania

Wyboczenie Eulera: utrata stateczności, podpory i zakres modelu

Długi pręt ściskany może odgiąć się na bok przy naprężeniu dużo niższym od granicy sprężystości materiału. Wyprowadzimy obciążenie krytyczne idealnego pręta, sprawdzimy wpływ mocowania końców i rozpoznamy przypadek, w którym wzór Eulera przestaje być właściwym modelem.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Długi pręt ściskany może odgiąć się na bok przy naprężeniu dużo niższym od granicy sprężystości materiału. Wyprowadzimy obciążenie krytyczne idealnego pręta, sprawdzimy wpływ mocowania końców i rozpoznamy przypadek, w którym wzór Eulera przestaje być właściwym modelem.

Potrzebne wiadomości: Równowaga momentów, moduł Younga, energia sprężysta; podstawy pochodnych i rozwiązanie równania w″ + k²w = 0. Definicję geometrycznego momentu bezwładności przekroju wprowadzamy w tekście.

Równowaga prosta może stać się niestateczna

Siły działające wzdłuż idealnie prostego pręta mogą się równoważyć także wtedy, gdy dowolnie małe odchylenie boczne nie wraca do zera. Wyboczenie jest utratą stateczności postaci prostej pod wpływem ściskania. To inny mechanizm niż przekroczenie granicy proporcjonalności lub uplastycznienie materiału.

Zakładamy pręt smukły, początkowo prosty, jednorodny i o stałym przekroju, obciążony osiową siłą ściskającą P > 0. Materiał jest liniowo sprężysty; ugięcia i obroty w analizie początku wyboczenia są małe. Pomijamy ciężar własny, mimośród siły, skręcanie i lokalne odkształcenie ścian przekroju. Zginanie opisujemy modelem Eulera–Bernoulliego, bez odkształcenia postaciowego przekroju. Obciążenie jest konserwatywne; kierunek siły na końcu swobodnym nie obraca się wraz ze styczną do ugiętego pręta.

Rozmieszczenie pola przekroju jest równie ważne jak jego wartość

Oś x biegnie wzdłuż pręta. W przekroju oznaczmy pozostałe osie przez y i z. Geometryczny moment bezwładności pola względem osi y to Iᵧ = ∫z² dA. Ma jednostkę m⁴, a nie kg·m² jak masowy moment bezwładności w dynamice obrotu. Sztywność giętna jest równa EI i ma jednostkę N·m².

Prostokątny przekrój o szerokości 20 mm i wysokości 40 mm z osiami y i z. Moment pola względem osi y jest cztery razy większy niż względem osi z.
Pole przekroju jest to samo dla obu kierunków zginania. O odporności na wyboczenie decyduje również rozmieszczenie tego pola względem osi. Powiększ rysunek.

Dla prostokąta o szerokości b w kierunku y i wysokości h w kierunku z: Iᵧ = bh³/12 oraz Iᶻ = hb³/12. Przy jednakowych warunkach podparcia w obu płaszczyznach najniższy próg wyboczenia daje mniejszy moment pola. Nie wolno wybierać większego tylko dlatego, że daje korzystniejszą liczbę.

Dwa przeguby: pierwsza postać jest połową sinusoidy

Niech w(x) oznacza małe ugięcie w jednej płaszczyźnie. Dla pręta z przegubem na każdym końcu moment wywołany osiową siłą prowadzi, po połączeniu z prawem moment–krzywizna, do równania:

EIw''+Pw=0,\qquad w(0)=w(L)=0.

Wprowadzamy k² = P/(EI). Rozwiązanie to w = C₁ sin(kx) + C₂ cos(kx). Warunek w(0) = 0 daje C₂ = 0. Niezerowe C₁ wymaga sin(kL) = 0, czyli kL = nπ. Najmniejsza dodatnia wartość odpowiada n = 1:

P_{\mathrm{kr}}=\frac{\pi^2EI}{L^2},\qquad w(x)=a\sin\frac{\pi x}{L}.

Ta analiza wyznacza próg i kształt zaburzenia, nie wyznacza amplitudy a po wyboczeniu. Wyższe wartości n²Pkr nie są osiągalnymi progami prostej swobodnej kolumny, jeśli pierwsza postać nie została dodatkowo zablokowana.

Podpory zmieniają długość wyboczeniową

Dla innych idealnych mocowań zapisujemy Pkr = π²EI/Lw², gdzie Lw = βL. β jest bezwymiarowym współczynnikiem długości wyboczeniowej; nie jest modułem ściśliwości K z poprzednich lekcji.

Pierwsze postacie wyboczenia dla dwóch przegubów, utwierdzenia z końcem swobodnym i dwóch utwierdzeń bez przesuwu bocznego. Długości wyboczeniowe wynoszą L, 2L i L/2.
Postacie spełniają idealne warunki końców. Ugięcia powiększono i unormowano oddzielnie: rysunek nie wyznacza amplitudy po utracie stateczności. Powiększ rysunek.
Idealne końceβPkr względem dwóch przegubów
Dwa przeguby, brak przesuwu bocznego końców11
Utwierdzenie i koniec swobodny21/4
Dwa utwierdzenia, brak przesuwu bocznego końców1/24

Utwierdzenie blokuje obrót i przesuw poprzeczny. W parze podpór obciążenie może być przekazywane przez osiowy przesuw jednego końca — „brak przesuwu” w tabeli dotyczy kierunku bocznego. Rzeczywisty uchwyt ma skończoną sztywność; jego nazwa nie wystarcza do przypisania idealnego β.

Energia pokazuje, co znaczy utrata stateczności

Dla dwóch przegubów podstawmy małe zaburzenie w = a sin(πx/L). Energia zginania rośnie jak EI∫(w″)²dx/2. Ściskająca siła wykonuje pracę przy skróceniu rzutu pręta, równym w tym przybliżeniu ∫(w′)²dx/2. Zmiana całkowitej energii potencjalnej do drugiego rzędu w a wynosi:

\Delta\Pi^{(2)}=\frac{EI}{2}\int_0^L(w'')^2\,dx-\frac{P}{2}\int_0^L(w')^2\,dx=\frac{\pi^2a^2}{4L}\left(P_{\mathrm{kr}}-P\right).

Poniżej Pkr małe zaburzenie podnosi energię; przy progu znika składnik kwadratowy, a powyżej progu istnieje zaburzenie obniżające energię. Stan prosty jest wtedy niestateczny. Zerowy składnik przy progu nie dowodzi obojętnej równowagi przy dowolnie dużym ugięciu: pominięto wyższe potęgi a.

Najpierw sprawdź smukłość i liniową sprężystość

Promień bezwładności pola i smukłość definiujemy jako i = √(I/A) oraz λ = Lw/i. Dzieląc siłę krytyczną przez pole, otrzymujemy:

\sigma_{\mathrm{kr}}=\frac{P_{\mathrm{kr}}}{A}=\frac{\pi^2E}{\lambda^2}.

Naprężenie Eulera maleje jak odwrotność kwadratu smukłości. Dla E 200 GPa przecina przyjętą granicę proporcjonalności 200 MPa przy smukłości około 99,3.
Odcinek krzywej nad 200 MPa jest zaznaczony jako ekstrapolacja poza założenie tego zadania, a nie jako przewidywana nośność krótkiego pręta. Osie są logarytmiczne. Powiększ rysunek.

Jeśli ten wynik przekracza granicę proporcjonalności przyjętego materiału, użyte stałe E nie opisuje już potrzebnego zakresu i wzór Eulera nie przewiduje właściwego progu. Krótki pręt może wymagać modelu odkształceń nieliniowych, a cienkościenny — także lokalnej utraty stateczności. Nawet w zakresie sprężystym mimośród i początkowa krzywizna zmieniają zachowanie rzeczywistego elementu.

Sprawdź rozumienie: podwojenie L przy niezmienionych końcach zmniejsza Pkr czterokrotnie. Samo podwojenie pola A nie określa zmiany Pkr, bo trzeba znać nowy I. Wartość krytyczna idealnego modelu nie jest dopuszczalnym obciążeniem projektowym.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.