v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Gaz rozrzedzony: zderzenia, efuzja i selekcja cząsteczek · 3 min czytania

Zderzenia w gazie: droga swobodna i granice modelu efuzji

Szybkość kilkuset metrów na sekundę nie oznacza, że cząsteczka gazu przemierza pokój po prostej. Zderzenia wielokrotnie zmieniają jej ruch. Zbudujemy prosty model ich częstości, a potem porównamy średnią drogę swobodną z rozmiarem otworu.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Szybkość kilkuset metrów na sekundę nie oznacza, że cząsteczka gazu przemierza pokój po prostej. Zderzenia wielokrotnie zmieniają jej ruch. Zbudujemy prosty model ich częstości, a potem porównamy średnią drogę swobodną z rozmiarem otworu.

Potrzebne wiadomości: Gęstość liczby cząsteczek, gaz doskonały, średnia szybkość i pole koła.

Średnica cząsteczki a przekrój zderzenia

Przybliżamy cząsteczki jednakowymi twardymi kulami o średnicy d. Do kontaktu dochodzi, gdy odległość ich środków zmaleje do d. Dla poruszającego się środka drugiej kuli obszar trafienia ma więc promień d, nie d/2. Przekrój zderzenia wynosi \sigma=\pi d^2, w m².

Dwie jednakowe kuliste cząsteczki o średnicy d zderzają się, gdy odległość ich środków osiągnie d. Dla poruszającego się środka druga cząsteczka jest więc tarczą o promieniu d i polu pi d kwadrat.
Model twardych kul. Średnica cząsteczki d i średnica otworu D oznaczają różne długości. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

d jest parametrem modelu oddziaływania. Rzeczywista cząsteczka nie ma ostrej, twardej granicy; efektywny przekrój może zależeć od energii zderzenia. W ćwiczeniach jawnie traktujemy go jako stały. Nie należy mylić σ z polem otworu, które dla średnicy D wynosi πD²/4.

Obie cząsteczki się poruszają

Gdyby wszystkie cele były nieruchome, cząsteczka w czasie dt przemiatałaby objętość σv dt. W gazie trzeba użyć szybkości względnej dwóch cząsteczek. Dla jednakowych cząsteczek o niezależnych prędkościach w tym samym rozkładzie Maxwella średnia szybkość względna wynosi √2 v̄. Czynnik √2 nie pochodzi z pola koła ani z liczby wymiarów wprost.

Średnia liczba zderzeń jednej cząsteczki w sekundę to:

z=\sqrt2\,n_N\sigma\bar v.

Jednostka nNσv̄ to m⁻³·m²·m/s = s⁻¹. Jeśli policzymy zderzenia wszystkich cząsteczek jako Nz, każde spotkanie pary pojawi się dwa razy. Liczba różnych zdarzeń w jednostce objętości i czasu wynosi zatem nNz/2. Ten wzór dotyczy gazu jednego rodzaju; mieszanina wymaga osobnych par mas i przekrojów.

Droga swobodna i czas między zderzeniami

Średnią drogę swobodną λ rozumiemy jako całkowitą drogę pokonywaną przez cząsteczki, podzieloną przez liczbę ich zderzeń. W tym modelu:

\lambda=\frac{\bar v}{z}=\frac{1}{\sqrt2\,n_N\pi d^2}=\frac{k_BT}{\sqrt2\,\pi d^2p},\qquad \tau_z=\frac1z.

Średnia nie oznacza, że każda cząsteczka zderza się co dokładnie λ metrów. Drogi poszczególnych cząsteczek są różne. λ nie jest też rozmiarem cząsteczki ani odległością między sąsiadami. Wzory zakładają rozrzedzony gaz, w którym korelacje położeń i oddziaływania wielocząsteczkowe można zaniedbać.

Dla T = 300 K, p = 1,00 Pa, d = 0,370 nm i M = 28,0 g/mol dostajemy λ ≈ 6,810 mm, z ≈ 6,9941·10⁴ s⁻¹ i τz ≈ 14,30 µs. Po zwiększeniu ciśnienia do 100 000 Pa, przy tej samej temperaturze i d, λ spadłaby do około 68,10 nm. Duża szybkość cieplna może więc współistnieć z bardzo krótką drogą bez zderzenia.

Czy otwór jest wystarczająco mały?

Porównujemy λ z charakterystycznym rozmiarem przepływu. Dla naszego kołowego otworu wybieramy średnicę D i liczbę Knudsena \mathrm{Kn}=\lambda/D. Jeśli λ jest znacznie większa od D, zderzenia między cząsteczkami podczas przejścia mają małe znaczenie.

Wykres liczby Knudsena malejącej odwrotnie proporcjonalnie do ciśnienia dla T 300 K, d 0,37 nm i D 10 mikrometrów. Umowna granica Kn 10 wypada przy około 68,1 Pa. Obie osie są logarytmiczne.
Przykład dla jednego zestawu d, D i T. Próg Kn = 10 jest jawnym kryterium przyjętym w pracowni; nie oznacza nagłej zmiany zjawiska ani gwarancji konkretnej dokładności. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

W pracowni przyjmujemy jawne, orientacyjne kryterium Kn ≥ 10. Poniżej niego nie pokazujemy liczbowego przewidywania wypływu ani energii cząsteczek opuszczających otwór. To ostrożny zakres narzędzia dydaktycznego, nie ostra granica przyrody ani obietnica błędu mniejszego niż 10%. Nadal trzeba spełnić założenia cienkiej ścianki, próżni po drugiej stronie i równowagi zbiornika.

Jak zaplanować porównanie?

Przy stałym T i d dwukrotnie mniejsze p daje dwukrotnie większą λ. Przy stałej gęstości liczby nN zmiana temperatury nie zmienia λ w modelu stałego d, choć zmienia częstość zderzeń. Sama masa molowa znika ze wzoru na λ, ale pozostaje w v̄ i z. To dobre kontrole wyniku.

Zapisz w notatniku pracowni p = 1, 10 i 100 Pa dla D = 10 µm. Sprawdź, gdzie przestaje być pokazywany strumień efuzyjny. Potem zmniejsz D dziesięciokrotnie. Dlaczego zakres stosowalności się poszerza, choć przez mniejszy otwór przechodzi mniej cząsteczek?

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.