v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Gaz rozrzedzony: zderzenia, efuzja i selekcja cząsteczek · 3 min czytania

Efuzja wybiera cząsteczki: szybkość, skład i wynoszona energia

Cząsteczka poruszająca się szybciej częściej dociera do otworu. Z tego powodu próbka utworzona przez kolejne przejścia ma inny rozkład szybkości niż losowo wybrane cząsteczki w zbiorniku. Ta selekcja zmienia także skład mieszaniny i bilans energii opróżnianego gazu.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Cząsteczka poruszająca się szybciej częściej dociera do otworu. Z tego powodu próbka utworzona przez kolejne przejścia ma inny rozkład szybkości niż losowo wybrane cząsteczki w zbiorniku. Ta selekcja zmienia także skład mieszaniny i bilans energii opróżnianego gazu.

Potrzebne wiadomości: Rozkład Maxwella, strumień cząsteczek, prawdopodobieństwo jako pole pod gęstością. Do wyprowadzeń: całki i proste równanie różniczkowe.

Dwa sposoby wyboru cząsteczki

Wyobraź sobie losowanie cząsteczki ze zdjęcia gazu w zbiorniku. Otrzymasz równowagowy rozkład szybkości. Teraz losuj jedno z przejść przez mały otwór zarejestrowanych w czasie pomiaru. Szybsze cząsteczki częściej przecinają powierzchnię, więc w takim losowaniu występują z większą wagą.

Niech u = v/v₀, gdzie v₀ = √(2RT/M). Gęstość szybkości w gazie oraz gęstość w zliczeniach efuzyjnych mają postacie:

g_{\mathrm{gaz}}(u)=\frac4{\sqrt\pi}u^2e^{-u^2},\qquad g_{\mathrm{przejscia}}(u)=\frac{u\,g_{\mathrm{gaz}}(u)}{\langle u\rangle_{\mathrm{gaz}}}=2u^3e^{-u^2},\quad u\geq0.

Użyliśmy ⟨u⟩gaz = 2/√π. Dodatkowy czynnik u jest wagą częstości przechodzenia. Obie gęstości odnoszą się do bezwymiarowej zmiennej u; dla gęstości na jednostkę v należałoby jeszcze podzielić przez v₀.

Znormalizowane gęstości szybkości w zmiennej u: dla gazu 4 u kwadrat exp minus u kwadrat przez pierwiastek z pi, dla zliczeń w otworze 2 u do trzeciej exp minus u kwadrat. Rozkład zliczeń ma większy udział szybkich cząsteczek.
Obie krzywe mają całkę równą jeden na całej dodatniej półosi. Druga opisuje kolejne przejścia przez otwór, a nie liczbę cząsteczek widocznych na zdjęciu wiązki. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Każda krzywa ma całkę równą jeden. Jej wysokość nie jest prawdopodobieństwem jednej dokładnej szybkości. Zmiana T lub M zmienia v₀, ale nie kształt tych znormalizowanych krzywych w osi u. Dlatego w pracowni ten wykres zachowuje kształt, mimo zmiany szybkości wyrażonych w m/s.

Energia przechodzącej cząsteczki

Przez podstawienie w = u² otrzymujemy ∫₀∞u³e−u²du = 1/2 i ∫₀∞u⁵e−u²du = 1. Pierwsza całka sprawdza normalizację 2u³e−u², druga daje średnią u² równą 2. Ponieważ mv₀²/2 = kBT:

\langle E_{\mathrm{tr}}\rangle_{\mathrm{przejscia}}=2k_BT,\qquad \langle E_{\mathrm{tr}}\rangle_{\mathrm{gaz}}=\frac32k_BT.

Nie jest to gaz Maxwella o temperaturze 4T/3. Rozkład zliczeń ma inny kształt, a kierunki są wybrane przez otwór. Mówimy o energii translacyjnej; gazy wieloatomowe mogą wynosić również energię wewnętrznych obrotów i drgań. Chwilowe zdjęcie wiązki za otworem wprowadza dodatkową selekcję przez czas przebywania w obserwowanym obszarze, więc nie utożsamiamy go z licznikiem przejść.

Skład mieszaniny po przejściu

Niech xi będzie udziałem liczbowym składnika i w zbiorniku, równym jego udziałowi molowemu. Przy wspólnej temperaturze i małej utracie gazu tempo przejść tego składnika jest proporcjonalne do xi/√Mi. Udział w zliczeniach wynosi:

y_i=\frac{x_i/\sqrt{M_i}}{\sum_j x_j/\sqrt{M_j}}.

Dla składników o M₁ = 4 i M₂ = 20 g/mol, x₁ = 0,40 i x₂ = 0,60 otrzymujemy y₁ ≈ 0,5985. Gazy mają wspólną temperaturę, ale ich udziały w liczbie przejść nie są takie same jak w zbiorniku.

Udział liczbowy lżejszego składnika o M 4 g na mol rośnie z 40 procent w zbiorniku do 59,85 procent w zliczeniach. Cięższy składnik o M 20 g na mol ma odpowiednio 60 i 40,15 procent.
Wspólna temperatura i niezmienny skład zbiornika podczas krótkiej próby. Pokazano udziały liczby cząsteczek, nie udziały masy. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

To chwilowy wynik dla podanego składu źródła. W zbiorniku opróżnianym przez długi czas skład się zmienia, ponieważ lżejszy składnik ubywa szybciej. Wzór nie opisuje automatycznie średniego składu całej zebranej próbki. Nie używamy także wzoru na λ gazu jednego rodzaju do wyznaczania dróg swobodnych w tej mieszaninie.

Dlaczego gaz może się ochładzać?

Dla jednoatomowego gazu w sztywnym zbiorniku U = 3NkBT/2. Jeśli w krótkim czasie ubywa mała liczba −dN cząsteczek, wynoszą one średnio 2kBT każda. Bez dopływu ciepła i przy zachowaniu bliskiej równowagi gazu mamy dU = 2kBT dN; dN jest ujemne. Po rozwinięciu różniczki:

\frac32k_B(N\,dT+T\,dN)=2k_BT\,dN,\qquad \frac{dT}{T}=\frac13\frac{dN}{N}.

Całkowanie daje T/T₀ = (N/N₀)1/3. To model selektywnego ubytku, nie chłodzenie wskutek pracy tłoka. Gdy T ma pozostać stałe, ściany muszą uzupełniać średnio kBT/2 energii na utraconą cząsteczkę.

Na każdą utraconą cząsteczkę jednoatomowego gazu ubytek energii zbiornika przy stałej temperaturze wynosi 1,5 kT, podczas gdy przez otwór wynoszone jest średnio 2 kT. Termostat dostarcza brakujące 0,5 kT.
Bilans małego ubytku z gazu jednoatomowego w sztywnym zbiorniku. Bez dopływu ciepła utrzymanie tej samej temperatury nie jest możliwe. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

W interaktywnym modelu p i T opisują ustalony stan źródła. Narzędzie nie symuluje ochładzania ani zmiany składu w czasie. Po wyjściu poza przyjęty zakres Kn krzywa przejść zostaje oznaczona jako warunkowe odniesienie, a jej energii nie pokazujemy jako przewidywania badanego wypływu.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.