v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Gaz rozrzedzony: zderzenia, efuzja i selekcja cząsteczek · 3 min czytania

Efuzja: ile cząsteczek przechodzi przez mały otwór?

Cząsteczki zamkniętego gazu stale uderzają w ścianki. Jeśli w cienkiej ściance zrobimy bardzo mały otwór prowadzący do próżni, część z nich zamiast się odbić przejdzie na drugą stronę. Ten sposób opuszczania zbiornika nazywamy efuzją. Obliczymy liczbę przejść i ustalimy, kiedy taki opis ma sens.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Cząsteczki zamkniętego gazu stale uderzają w ścianki. Jeśli w cienkiej ściance zrobimy bardzo mały otwór prowadzący do próżni, część z nich zamiast się odbić przejdzie na drugą stronę. Ten sposób opuszczania zbiornika nazywamy efuzją. Obliczymy liczbę przejść i ustalimy, kiedy taki opis ma sens.

Potrzebne wiadomości: Gaz doskonały, średnia szybkość cząsteczek, pole koła, mol i zamiana jednostek. Całkę kątową można prześledzić jako rozszerzenie.

Liczba cząsteczek, liczba moli i strumień

Oznaczmy przez N liczbę cząsteczek w objętości V. Wielkość nN = N/V, w m⁻³, jest gęstością liczby cząsteczek. Nie jest liczbą moli ani gęstością masy. Z równania pV = NkBT otrzymujemy nN = p/(kBT). Ciśnienie p jest bezwzględne, a temperatura T wyrażona w kelwinach.

J będzie liczbą przejść przez jednostkę powierzchni w jednostce czasu, w m⁻²·s⁻¹. Całkowite tempo przejść przez otwór o polu A to \dot N=JA, w s⁻¹. Kropka nad N oznacza tutaj dodatnie tempo opuszczania zbiornika; pochodna liczby cząsteczek pozostających wewnątrz miałaby przeciwny znak.

Dlaczego nie wystarcza połowa cząsteczek?

W gazie bez przepływu połowa kierunków ruchu prowadzi ku wybranej ściance. Cząsteczki lecące niemal równolegle do niej docierają jednak wolniej niż te o tej samej szybkości lecące prostopadle. W czasie dt do powierzchni mogą dotrzeć cząsteczki z warstwy o grubości v cos θ dt, gdzie θ mierzymy od normalnej skierowanej ku ściance.

Cząsteczki docierające do otworu w czasie dt mieszczą się w ukośnym graniastosłupie o wysokości v cos theta dt. Połowa kierunków prowadzi do ścianki, a średnia dodatnia składowa normalna w tej półsferze wnosi kolejny czynnik jedna druga.
Schemat bez skali. Liczymy przejścia przez powierzchnię, dlatego potrzebna jest składowa prędkości prostopadła do ścianki. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Dla izotropowego rozkładu kierunków średnia cos θ w tej półsferze wynosi 1/2. Dlatego czynnik 1/2 za wybór kierunku mnożymy przez kolejny 1/2 za składową normalną:

J=\frac14 n_N\bar v,\qquad \bar v=\sqrt{\frac{8RT}{\pi M}}.

M to masa molowa w kg/mol, R = kBNA, a kreska nad v oznacza średnią szybkość, nie szybkość RMS. Ich rozróżnienie omawia lekcja o ruchu cieplnym. Jednostki dają m⁻³·m/s = m⁻²·s⁻¹.

Dokładniejszy zapis tego samego rachunku kątowego to (4\pi)^{-1}\int_0^{2\pi}d\varphi\int_0^{\pi/2}\cos\theta\sin\theta\,d\theta=1/4. Czynnik sin θ opisuje liczbę kierunków w pierścieniu kątowym. Nie zakładamy, że wszystkie cząsteczki poruszają się prostopadle.

Od padania na ściankę do efuzji

Wzór na J opisuje padanie na powierzchnię gazu w równowadze. Aby JA było również tempem ucieczki, potrzebujemy cienkiego otworu o rozmiarze znacznie mniejszym od średniej drogi swobodnej. Cząsteczki nie powinny zderzać się ze sobą podczas przejścia. Po drugiej stronie zakładamy próżnię, więc nie odejmujemy strumienia powrotnego. Gaz w zbiorniku zachowuje rozkład równowagowy; podczas krótkiego pomiaru jego p i T praktycznie się nie zmieniają.

Po podstawieniu nN i masy jednej cząsteczki m = M/NA otrzymujemy równoważny wzór:

J=\frac{p}{\sqrt{2\pi m k_BT}}.

Przy takim samym p i T lżejszy gaz daje więcej przejść w sekundę przez taki sam otwór. Nie oznacza to większego strumienia masy: pojedyncza cząsteczka jest lżejsza.

Przykład liczbowy: otwór o średnicy dziesięciu mikrometrów

Przyjmijmy p = 1,00 Pa, T = 300 K, M = 0,028 kg/mol i średnicę otworu D = 10,0 µm. Używamy kB = 1,380649·10⁻²³ J/K oraz R = 8,314462618 J/(mol·K). Najpierw nN ≈ 2,4143·10²⁰ m⁻³ i v̄ ≈ 476,287 m/s. Potem J ≈ 2,8748·10²² m⁻²·s⁻¹. Pole otworu wynosi πD²/4 ≈ 7,8540·10⁻¹¹ m², więc tempo przejść to około 2,2578·10¹² s⁻¹.

To wynik modelu, a nie odczyt wykonanego doświadczenia. Wielka liczba przejść nie świadczy o dużej masie: pojedyncza cząsteczka ma masę około 4,65·10⁻²⁶ kg. W następnej lekcji sprawdzimy, czy otwór spełnia warunek efuzji.

Co utrzymujemy bez zmian podczas ogrzewania?

Przy stałej gęstości liczby cząsteczek J rośnie jak √T. Przy stałym ciśnieniu nN maleje jak 1/T, dlatego J maleje jak 1/√T. Samo zdanie „gorętszy gaz szybciej ucieka” nie określa warunków porównania. W pracowni efuzji ustawiamy ciśnienie niezależnie od temperatury: zmiana T przy zachowanym p jest drugim z tych porównań.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.