Efuzja: ile cząsteczek przechodzi przez mały otwór?
Cząsteczki zamkniętego gazu stale uderzają w ścianki. Jeśli w cienkiej ściance zrobimy bardzo mały otwór prowadzący do próżni, część z nich zamiast się odbić przejdzie na drugą stronę. Ten sposób opuszczania zbiornika nazywamy efuzją. Obliczymy liczbę przejść i ustalimy, kiedy taki opis ma sens.
W tym materiale
Cząsteczki zamkniętego gazu stale uderzają w ścianki. Jeśli w cienkiej ściance zrobimy bardzo mały otwór prowadzący do próżni, część z nich zamiast się odbić przejdzie na drugą stronę. Ten sposób opuszczania zbiornika nazywamy efuzją. Obliczymy liczbę przejść i ustalimy, kiedy taki opis ma sens.
Potrzebne wiadomości: Gaz doskonały, średnia szybkość cząsteczek, pole koła, mol i zamiana jednostek. Całkę kątową można prześledzić jako rozszerzenie.
Liczba cząsteczek, liczba moli i strumień
Oznaczmy przez N liczbę cząsteczek w objętości V. Wielkość nN = N/V, w m⁻³, jest gęstością liczby cząsteczek. Nie jest liczbą moli ani gęstością masy. Z równania pV = NkBT otrzymujemy nN = p/(kBT). Ciśnienie p jest bezwzględne, a temperatura T wyrażona w kelwinach.
J będzie liczbą przejść przez jednostkę powierzchni w jednostce czasu, w m⁻²·s⁻¹. Całkowite tempo przejść przez otwór o polu A to \dot N=JA, w s⁻¹. Kropka nad N oznacza tutaj dodatnie tempo opuszczania zbiornika; pochodna liczby cząsteczek pozostających wewnątrz miałaby przeciwny znak.
Dlaczego nie wystarcza połowa cząsteczek?
W gazie bez przepływu połowa kierunków ruchu prowadzi ku wybranej ściance. Cząsteczki lecące niemal równolegle do niej docierają jednak wolniej niż te o tej samej szybkości lecące prostopadle. W czasie dt do powierzchni mogą dotrzeć cząsteczki z warstwy o grubości v cos θ dt, gdzie θ mierzymy od normalnej skierowanej ku ściance.
Dla izotropowego rozkładu kierunków średnia cos θ w tej półsferze wynosi 1/2. Dlatego czynnik 1/2 za wybór kierunku mnożymy przez kolejny 1/2 za składową normalną:
J=\frac14 n_N\bar v,\qquad \bar v=\sqrt{\frac{8RT}{\pi M}}.
M to masa molowa w kg/mol, R = kBNA, a kreska nad v oznacza średnią szybkość, nie szybkość RMS. Ich rozróżnienie omawia lekcja o ruchu cieplnym. Jednostki dają m⁻³·m/s = m⁻²·s⁻¹.
Dokładniejszy zapis tego samego rachunku kątowego to (4\pi)^{-1}\int_0^{2\pi}d\varphi\int_0^{\pi/2}\cos\theta\sin\theta\,d\theta=1/4. Czynnik sin θ opisuje liczbę kierunków w pierścieniu kątowym. Nie zakładamy, że wszystkie cząsteczki poruszają się prostopadle.
Od padania na ściankę do efuzji
Wzór na J opisuje padanie na powierzchnię gazu w równowadze. Aby JA było również tempem ucieczki, potrzebujemy cienkiego otworu o rozmiarze znacznie mniejszym od średniej drogi swobodnej. Cząsteczki nie powinny zderzać się ze sobą podczas przejścia. Po drugiej stronie zakładamy próżnię, więc nie odejmujemy strumienia powrotnego. Gaz w zbiorniku zachowuje rozkład równowagowy; podczas krótkiego pomiaru jego p i T praktycznie się nie zmieniają.
Po podstawieniu nN i masy jednej cząsteczki m = M/NA otrzymujemy równoważny wzór:
J=\frac{p}{\sqrt{2\pi m k_BT}}.
Przy takim samym p i T lżejszy gaz daje więcej przejść w sekundę przez taki sam otwór. Nie oznacza to większego strumienia masy: pojedyncza cząsteczka jest lżejsza.
Przykład liczbowy: otwór o średnicy dziesięciu mikrometrów
Przyjmijmy p = 1,00 Pa, T = 300 K, M = 0,028 kg/mol i średnicę otworu D = 10,0 µm. Używamy kB = 1,380649·10⁻²³ J/K oraz R = 8,314462618 J/(mol·K). Najpierw nN ≈ 2,4143·10²⁰ m⁻³ i v̄ ≈ 476,287 m/s. Potem J ≈ 2,8748·10²² m⁻²·s⁻¹. Pole otworu wynosi πD²/4 ≈ 7,8540·10⁻¹¹ m², więc tempo przejść to około 2,2578·10¹² s⁻¹.
To wynik modelu, a nie odczyt wykonanego doświadczenia. Wielka liczba przejść nie świadczy o dużej masie: pojedyncza cząsteczka ma masę około 4,65·10⁻²⁶ kg. W następnej lekcji sprawdzimy, czy otwór spełnia warunek efuzji.
Co utrzymujemy bez zmian podczas ogrzewania?
Przy stałej gęstości liczby cząsteczek J rośnie jak √T. Przy stałym ciśnieniu nN maleje jak 1/T, dlatego J maleje jak 1/√T. Samo zdanie „gorętszy gaz szybciej ucieka” nie określa warunków porównania. W pracowni efuzji ustawiamy ciśnienie niezależnie od temperatury: zmiana T przy zachowanym p jest drugim z tych porównań.
Zadania do tego tematu
- Liczba przejść przez mikrootwór w pięciu milisekundach
- Ogrzewanie przy stałym ciśnieniu i przy stałej liczbie cząsteczek na objętość
- Więcej cząsteczek na sekundę, lecz mniejszy strumień masy
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto