Zderzenia w gazie: droga swobodna i granice modelu efuzji
Szybkość kilkuset metrów na sekundę nie oznacza, że cząsteczka gazu przemierza pokój po prostej. Zderzenia wielokrotnie zmieniają jej ruch. Zbudujemy prosty model ich częstości, a potem porównamy średnią drogę swobodną z rozmiarem otworu.
W tym materiale
Szybkość kilkuset metrów na sekundę nie oznacza, że cząsteczka gazu przemierza pokój po prostej. Zderzenia wielokrotnie zmieniają jej ruch. Zbudujemy prosty model ich częstości, a potem porównamy średnią drogę swobodną z rozmiarem otworu.
Potrzebne wiadomości: Gęstość liczby cząsteczek, gaz doskonały, średnia szybkość i pole koła.
Średnica cząsteczki a przekrój zderzenia
Przybliżamy cząsteczki jednakowymi twardymi kulami o średnicy d. Do kontaktu dochodzi, gdy odległość ich środków zmaleje do d. Dla poruszającego się środka drugiej kuli obszar trafienia ma więc promień d, nie d/2. Przekrój zderzenia wynosi \sigma=\pi d^2, w m².
d jest parametrem modelu oddziaływania. Rzeczywista cząsteczka nie ma ostrej, twardej granicy; efektywny przekrój może zależeć od energii zderzenia. W ćwiczeniach jawnie traktujemy go jako stały. Nie należy mylić σ z polem otworu, które dla średnicy D wynosi πD²/4.
Obie cząsteczki się poruszają
Gdyby wszystkie cele były nieruchome, cząsteczka w czasie dt przemiatałaby objętość σv dt. W gazie trzeba użyć szybkości względnej dwóch cząsteczek. Dla jednakowych cząsteczek o niezależnych prędkościach w tym samym rozkładzie Maxwella średnia szybkość względna wynosi √2 v̄. Czynnik √2 nie pochodzi z pola koła ani z liczby wymiarów wprost.
Średnia liczba zderzeń jednej cząsteczki w sekundę to:
z=\sqrt2\,n_N\sigma\bar v.
Jednostka nNσv̄ to m⁻³·m²·m/s = s⁻¹. Jeśli policzymy zderzenia wszystkich cząsteczek jako Nz, każde spotkanie pary pojawi się dwa razy. Liczba różnych zdarzeń w jednostce objętości i czasu wynosi zatem nNz/2. Ten wzór dotyczy gazu jednego rodzaju; mieszanina wymaga osobnych par mas i przekrojów.
Droga swobodna i czas między zderzeniami
Średnią drogę swobodną λ rozumiemy jako całkowitą drogę pokonywaną przez cząsteczki, podzieloną przez liczbę ich zderzeń. W tym modelu:
\lambda=\frac{\bar v}{z}=\frac{1}{\sqrt2\,n_N\pi d^2}=\frac{k_BT}{\sqrt2\,\pi d^2p},\qquad \tau_z=\frac1z.
Średnia nie oznacza, że każda cząsteczka zderza się co dokładnie λ metrów. Drogi poszczególnych cząsteczek są różne. λ nie jest też rozmiarem cząsteczki ani odległością między sąsiadami. Wzory zakładają rozrzedzony gaz, w którym korelacje położeń i oddziaływania wielocząsteczkowe można zaniedbać.
Dla T = 300 K, p = 1,00 Pa, d = 0,370 nm i M = 28,0 g/mol dostajemy λ ≈ 6,810 mm, z ≈ 6,9941·10⁴ s⁻¹ i τz ≈ 14,30 µs. Po zwiększeniu ciśnienia do 100 000 Pa, przy tej samej temperaturze i d, λ spadłaby do około 68,10 nm. Duża szybkość cieplna może więc współistnieć z bardzo krótką drogą bez zderzenia.
Czy otwór jest wystarczająco mały?
Porównujemy λ z charakterystycznym rozmiarem przepływu. Dla naszego kołowego otworu wybieramy średnicę D i liczbę Knudsena \mathrm{Kn}=\lambda/D. Jeśli λ jest znacznie większa od D, zderzenia między cząsteczkami podczas przejścia mają małe znaczenie.
W pracowni przyjmujemy jawne, orientacyjne kryterium Kn ≥ 10. Poniżej niego nie pokazujemy liczbowego przewidywania wypływu ani energii cząsteczek opuszczających otwór. To ostrożny zakres narzędzia dydaktycznego, nie ostra granica przyrody ani obietnica błędu mniejszego niż 10%. Nadal trzeba spełnić założenia cienkiej ścianki, próżni po drugiej stronie i równowagi zbiornika.
Jak zaplanować porównanie?
Przy stałym T i d dwukrotnie mniejsze p daje dwukrotnie większą λ. Przy stałej gęstości liczby nN zmiana temperatury nie zmienia λ w modelu stałego d, choć zmienia częstość zderzeń. Sama masa molowa znika ze wzoru na λ, ale pozostaje w v̄ i z. To dobre kontrole wyniku.
Zapisz w notatniku pracowni p = 1, 10 i 100 Pa dla D = 10 µm. Sprawdź, gdzie przestaje być pokazywany strumień efuzyjny. Potem zmniejsz D dziesięciokrotnie. Dlaczego zakres stosowalności się poszerza, choć przez mniejszy otwór przechodzi mniej cząsteczek?
Zadania do tego tematu
- Zderzenia jednej cząsteczki i zderzenia par w całym gazie
- Jak niskie ciśnienie jest potrzebne dla otworu sto mikrometrów?
- Średnica zderzeniowa z drogi swobodnej i niepewności danych
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto