v2.0.9818.1161
Fizyka dla każdego
Pryzmat: geometria, minimalne odchylenie i pomiar współczynnika · 3 min czytania

Promień w pryzmacie: dwie normalne i warunek wyjścia

Patrząc przez pryzmat, widzisz przedmiot w innym kierunku. Promień zmienia kierunek dwa razy, lecz drugiej zmiany nie można obliczyć z tego samego kąta co pierwszej. Ściany są nachylone względem siebie. Najpierw narysujemy ich normalne, a dopiero potem sprawdzimy, czy światło w ogóle wychodzi przez drugą ścianę.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Patrząc przez pryzmat, widzisz przedmiot w innym kierunku. Promień zmienia kierunek dwa razy, lecz drugiej zmiany nie można obliczyć z tego samego kąta co pierwszej. Ściany są nachylone względem siebie. Najpierw narysujemy ich normalne, a dopiero potem sprawdzimy, czy światło w ogóle wychodzi przez drugą ścianę.

Potrzebne wiadomości: Prawo załamania, sinus i funkcja odwrotna, kąty od normalnej, całkowite wewnętrzne odbicie.

Co opisujemy?

Rozpatrujemy wąską wiązkę jednej barwy w przekroju prostopadłym do krawędzi pryzmatu. Dwie płaskie ściany tworzą kąt łamiący A. Pryzmat ma współczynnik załamania n, a ten sam ośrodek po obu stronach ma n₀. Przyjmujemy n>n₀. Materiały są jednorodne, izotropowe i przezroczyste; odbicia częściowe istnieją, lecz w tym modelu śledzimy kierunek wiązki przechodzącej, nie jej moc.

Wprowadzamy względny współczynnik μ=n/n₀. Jest bezwymiarowy. Dla szkła w powietrzu często wystarcza szkolne przybliżenie n₀=1, ale po zanurzeniu w cieczy μ nie jest już równe n. W każdym równaniu załamania występuje stosunek współczynników dwóch sąsiednich ośrodków.

Nie przenoś normalnej z jednej ściany na drugą

Oznaczmy przez i kąt padania na pierwszą ścianę, przez r₁ kąt po załamaniu w pryzmacie, przez r₂ kąt padania na drugą ścianę i przez e kąt wyjścia. Zwykłe dodatnie kąty i, r₁, r₂, e mierzymy od odpowiednich normalnych. Kąt między promieniem a samą powierzchnią jest ich dopełnieniem do 90°.

Dokładny tor przez pryzmat A=60 stopni, μ=1,5, i=50 stopni. Dwie normalne i osobno podpisane r₁, r₂ oraz e.
Normalne obu ścian nie są równoległe. Rysunek zachowuje rzeczywiste kąty i wspólną skalę obu osi; podpisy dotyczą pokazanej wiązki. Powiększ rysunek.

W pokazanym położeniu kąt między wewnętrznymi normalnymi wynosi 180°−A. Suma kątów w trójkącie utworzonym przez normalne i odcinek promienia daje r₁+r₂=A. Kąt łamiący określa więc, jaka część załamania pozostaje dla drugiej ściany.

r_1=\arcsin\!\left(\frac{\sin i}{\mu}\right),\qquad r_2=A-r_1,\qquad \sin e=\mu\sin r_2.

To kolejność rachunku: najpierw r₁, następnie geometria r₂, na końcu próba wyznaczenia e. Funkcja arcsin zwraca tutaj kąt od −90° do 90°. Kalkulator musi używać tej samej jednostki kąta na wszystkich etapach.

Jak policzyć całkowite odchylenie?

Pierwsza ściana zmienia kierunek o i−r₁, a druga o e−r₂. Przy przyjętym zwrocie odchylenia ku podstawie dodajemy te zmiany:

\delta=(i-r_1)+(e-r_2)=i+e-A.

Nie sumujemy i+e bez odjęcia A. Same kąty względem dwóch różnych normalnych nie są jeszcze kątem między kierunkami wejściowym i wyjściowym.

Przykład z pełnym przejściem

Dla A=60°, μ=1,5 i i=50° otrzymujemy sin r₁=sin 50°/1,5≈0,510696. Stąd r₁≈30,71022°, a r₂=60°−30,71022°≈29,28978°. Teraz μ sin r₂≈0,733840, więc e≈47,20932°. Odchylenie wynosi δ=50°+47,20932°−60°≈37,20932°.

Oba kroki są fizycznie sensowne: przy wejściu do optycznie gęstszego ośrodka kąt maleje, a przy wyjściu rośnie. Po odwróceniu biegu promienia kąty i oraz e zamieniają się miejscami. Względna różnica kierunków pozostaje ta sama. Jest to dobra kontrola obliczeń i rysunku.

Kiedy ostatni krok nie ma rozwiązania?

Przy wyjściu do ośrodka o mniejszym n musimy sprawdzić, czy |μ sin r₂|≤1. Jeśli wartość jest większa od 1, nie istnieje rzeczywisty e. Zachodzi całkowite wewnętrzne odbicie. Kąt graniczny określa równanie sin r_gr=1/μ. Równość |r₂|=r_gr daje graniczny kierunek styczny e=±90°, a nie zwykłą wiązkę wychodzącą w głąb otoczenia.

Promień padający prostopadle na pierwszą ścianę pryzmatu A=45 stopni i μ=1,5 odbija się całkowicie od drugiej ściany, gdzie kąt 45 stopni przekracza 41,81031 stopnia.
Przypadek A=45°, μ=1,5 i i=0°. Czerwony odcinek pokazuje początek odbicia, a nie promień wychodzący z pryzmatu. Powiększ rysunek.

Nie „naprawiamy” argumentu arcsin większego od 1 przez zastąpienie go jedynką. W ten sposób całe obszary odbicia dostałyby fałszywy promień styczny. Brak odchylenia wiązki przechodzącej oznacza brak takiej wiązki; nie oznacza δ=0.

Przy bardzo szerokim pryzmacie nie pomoże obracanie

Na pierwszej ścianie r₁ nie może przekroczyć r_gr, ponieważ sin i≤1. Na drugiej, dla niegranicznego wyjścia, r₂ musi być mniejszy od r_gr. Z r₁+r₂=A wynika warunek istnienia niegranicznego przejścia:

A<2r_{\mathrm{gr}}=2\arcsin(1/\mu).

Przy równości zostaje tylko styczny przypadek graniczny. Zwiększanie i do 90° nie daje wtedy użytecznej wiązki: sam promień padający biegnie po pierwszej ścianie. Dla większego A trzeba użyć innej pary ścian lub innego pryzmatu, a nie innego przycisku kalkulatora.

Uwaga o wąskim pryzmacie i kątach ze znakiem

Przy dużym i może wystąpić r₁>A. Promień wtedy przecina drugą normalną z przeciwnej strony. Zapis r₂=A−r₁ jest ujemny, a e ma ten sam znak. Wzory pozostają poprawne jako wzory na kąty skierowane. Jeśli chcesz używać wyłącznie dodatnich wartości kątów, musisz osobno zmienić znaki w geometrii odchylenia. Nie wolno mechanicznie zastępować r₂ przez |r₂|.

W pracowni pryzmatu sprawdź zarówno zwykły tor, jak i mały A przy dużym i. Notatnik zapisuje ustawienia i wyniki. Wartości są obliczone z modelu; nie są pomiarami rzeczywistego szkła.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.