Skąd bierze się pierścień 22° wokół Słońca?
Tęcza pojawia się po stronie nieba przeciwnej do Słońca. Czasem jednak widzimy jasny pierścień wokół samego Słońca. Wyjaśnimy, dlaczego wystarczy kryształek lodu o przekroju sześciokąta, by uzyskać charakterystyczne 22°.
W tym materiale
Tęcza pojawia się po stronie nieba przeciwnej do Słońca. Czasem jednak widzimy jasny pierścień wokół samego Słońca. Wyjaśnimy, dlaczego wystarczy kryształek lodu o przekroju sześciokąta, by uzyskać charakterystyczne 22°.
Potrzebne wiadomości: Załamanie światła w pryzmacie, sinus, symetria i dyspersja.
Nie kropla, lecz lodowy pryzmat
Wysoko w chmurach mogą unosić się niewielkie sześciokątne kryształy lodu. Dwie niesąsiednie ściany boczne, oddzielone jedną ścianą, tworzą dla przechodzącego promienia pryzmat o kącie wierzchołkowym A = 60°. Światło załamuje się przy wejściu i wyjściu z lodu. W uproszczonym modelu nie ma tu wewnętrznego odbicia, charakterystycznego dla tęczy pierwotnej.
Oznaczenia i bilans kątów
Na pierwszej ścianie kąt padania w powietrzu to i₁, wewnątrz lodu r₁; na drugiej wewnętrzny kąt to r₂, a wyjścia i₂. Z geometrii pryzmatu r₁ + r₂ = A. Całkowite odchylenie promienia od pierwotnego kierunku wynosi:
r_1+r_2=A,\qquad \delta=(i_1-r_1)+(i_2-r_2)=i_1+i_2-A.
W pobliżu najmniejszego odchylenia droga jest symetryczna: r₁ = r₂ = A/2, a i₁ = i₂ = i. To nie założenie dowolne — dla jednorodnego pryzmatu dwie drogi zamienione miejscami na wejściu i wyjściu są równoważne, a minimum znajduje się w symetrycznej konfiguracji.
Wyprowadzenie minimalnego odchylenia
Niech n oznacza współczynnik załamania lodu względem powietrza, w tym zadaniu około 1,31. Prawo Snelliusa daje sin i = n sin(A/2). Wstawiamy ten kąt do δ = 2i − A:
\delta_{\min}=2\arcsin\left(n\sin\frac A2\right)-A.
Po podstawieniu A = 60° otrzymujemy sin i = 1,31·sin30° = 0,655, więc i ≈ 40,92°, a δmin ≈ 2·40,92° − 60° = 21,84°. Wśród promieni przechodzących przez wiele przypadkowo ustawionych kryształów dużo z nich wychodzi pod kątami bliskimi temu minimum. Widzimy więc jasną wewnętrzną krawędź pierścienia około 22° od Słońca.
Dlaczego czerwony jest bliżej środka?
Współczynnik załamania lodu jest nieco mniejszy dla czerwieni, a większy dla światła o krótszej długości fali. Dla n czerwieni = 1,306 i n niebieskiego = 1,317 dostaniemy odpowiednio δmin ≈ 21,54° i 22,37°. Czerwonawy brzeg znajduje się bliżej tarczy Słońca. To inny porządek patrzenia niż przy tęczy pierwotnej, którą mierzymy od punktu antysłonecznego.
Kiedy wzór w ogóle ma sens?
Argument arcsin musi być najwyżej równy 1. Dla drogi symetrycznej zachodzi zatem n sin(A/2) ≤ 1. Wzór opisuje światło przechodzące przez wybrane dwie ściany jednorodnego pryzmatu w optyce geometrycznej. Nie wyjaśnia wszystkich łuków i „słońc pobocznych”: te zależą również od kształtu oraz orientacji kryształków. Do obserwacji halo nie trzeba patrzeć bezpośrednio w tarczę Słońca — można przesłonić ją nieruchomą przeszkodą.
Czy halo 22° i tęcza 42° są tym samym zjawiskiem?
Nie. W obu zjawiskach zachodzi załamanie i dyspersja, ale tęcza pierwotna powstaje w kroplach wody z dodatkowym odbiciem, a halo w kryształkach lodu po przejściu przez pryzmat. Halo jest wokół Słońca, tęcza po stronie przeciwnej do niego.
Zadania do tego tematu
- Minimalne odchylenie kryształu lodu
- Dyspersja: co jest bliżej Słońca?
- Wyznacz współczynnik z promienia halo
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto