v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Cewka w obwodzie RL: przełączanie, energia i pomiary · 4 min czytania

Przełączenie cewki: prąd pozostaje ciągły, napięcie zmienia znak

Odłączenie źródła nie musi przerwać prądu w cewce. Gdy pozostawimy mu zamkniętą drogę przez opornik, energia pola stopniowo zmieni się w ciepło. Obliczmy przebieg także po krótkim, niepełnym zasilaniu.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Odłączenie źródła nie musi przerwać prądu w cewce. Gdy pozostawimy mu zamkniętą drogę przez opornik, energia pola stopniowo zmieni się w ciepło. Obliczmy przebieg także po krótkim, niepełnym zasilaniu.

Potrzebne wiadomości: Narastanie prądu w obwodzie RL, bierna konwencja napięcia cewki, energia LI²/2 i moc I²R.

Najpierw ustalamy, gdzie może popłynąć prąd

W pierwszym etapie źródło U zasila szeregowo R₁ i cewkę o parametrach L oraz r. W chwili tₛ przełączamy tę samą cewkę do zamkniętej pętli zawierającej R₂. Źródło i R₁ nie należą już do tej pętli. Idealizujemy przełączenie jako natychmiastową zmianę połączeń zachowującą drogę prądu. To nie jest otwarcie przewodu pozostawiające cewkę bez drogi przepływu.

Dwie zamknięte pętle. Podczas zasilania źródło U, opornik R₁ i cewka r oraz L są połączone szeregowo. Po przełączeniu źródło i R₁ są odłączone, a tę samą cewkę zamyka opornik R₂. Prąd odniesienia płynie w cewce od A do B w obu etapach.
Rysunek przedstawia dwa stany połączeń, a nie dwie cewki. r jest oporem uzwojenia; L opisuje indukcyjność. Schemat bez skali. Powiększ rysunek.

Przy przerwaniu rzeczywistego obwodu rolę mogą przejąć pojemności pasożytnicze, łuk i inne elementy. Nie opisuje tego poniższy wzór RL. Nie oznaczamy obwodu otwartego jako R₂ = ∞ i nie pokazujemy jego rzekomo skończonego napięcia. Model dotyczy wyłącznie jawnej, zamkniętej pętli o skończonym dodatnim R₂ + r.

Prąd końca pierwszego etapu staje się warunkiem drugiego

Cewka zaczyna bez prądu. Do przełączenia obowiązuje τ₁ = L/(R₁ + r). Przełączenie może nastąpić, zanim prąd zbliży się do wartości ustalonej. W chwili tₛ wynosi:

I_s=\frac{U}{R_1+r}\left(1-e^{-t_s/\tau_1}\right).

Po przełączeniu liczymy czas lokalny Δt = t − tₛ. Źródła nie ma w nowym oczku, więc L·dI/dt + (R₂ + r)I = 0. Warunek I(tₛ) = Iₛ daje:

\tau_2=\frac{L}{R_2+r},\qquad I(t)=I_s e^{-(t-t_s)/\tau_2}\quad(t\ge t_s).

Dwie stałe czasowe zwykle są różne. Użycie τ₁ w drugim etapie pomija zmianę połączeń. Wstawienie I∞ zamiast Iₛ pomija z kolei niepełne zasilanie. Dla tₛ = 0 prąd i energia pozostają zerowe; przełącznik nie tworzy energii.

Dlaczego zmienia się napięcie, a nie zwrot prądu?

Po przełączeniu dodatni prąd maleje, zatem uL = L·dI/dt = −(R₂ + r)I. Dla całej cewki Ucewki = rI + uL = −R₂I. Zacisk A, do którego nadal wpływa prąd, ma teraz niższy potencjał niż B. Cewka oddaje energię do zewnętrznego opornika, jednocześnie ogrzewając własne uzwojenie.

Tuż przed przełączeniem napięcie całej cewki wynosi U − R₁Iₛ, a tuż po — −R₂Iₛ. Napięcie może zmienić się skokowo, skoro model dopuszcza skok pochodnej prądu. Ciągłość I nie wymaga ciągłości dI/dt. Nie zamieniamy znaku prądu tylko dlatego, że zamienił się znak napięcia.

Przykład z dwiema różnymi stałymi czasowymi

U = 12 V, L = 0,24 H, R₁ = 18 Ω, r = 6 Ω, R₂ = 42 Ω. Pierwszy etap trwa tₛ = 20 ms. Mamy τ₁ = 10 ms oraz τ₂ = 5 ms. Prąd przełączenia to Iₛ = 0,50(1 − e⁻²) A ≈ 0,432332 A. Nie jest równy 0,50 A.

Tuż przed przełączeniem Ucewki ≈ 12 − 18·0,432332 = 4,218018 V. Tuż po wynosi około −42·0,432332 = −18,157959 V. Natomiast napięcie idealnej indukcyjności zmienia się z około 1,624023 V na −20,751953 V. Większa co do wartości chwilowa odpowiedź napięciowa po odłączeniu źródła nie oznacza nowego źródła energii — to szybsze uwalnianie tego, co zgromadziło pole.

Prąd narasta przez 20 ms, po czym maleje bez skoku wartości. Napięcie idealnej indukcyjności zmienia znak skokowo przy przełączeniu. Wykresy mają osobne osie i jednostki.
Przykład z lekcji: U = 12 V, L = 0,24 H, R₁ = 18 Ω, r = 6 Ω i R₂ = 42 Ω. Nieciągła jest pochodna prądu, nie sam prąd. W chwili przełączenia podano wartość napięcia po zmianie połączeń. Powiększ rysunek.

Energia zanika dwa razy szybciej w wykładniku

Energia pola w chwili przełączenia wynosi Eₛ = LIₛ²/2. Po przełączeniu kwadrat wykładniczo malejącego prądu daje:

E_L(\Delta t)=E_s e^{-2\Delta t/\tau_2},\qquad Q_{\mathrm{razem}}(\Delta t)=E_s\left(1-e^{-2\Delta t/\tau_2}\right).

Q oznacza energię rozproszoną w oporach od chwili przełączenia, nie od początku zasilania. Podczas zaniku źródło niczego już nie dostarcza. Ciepło w każdym oporze ma udział proporcjonalny do jego wartości, bo płynie przez nie ten sam prąd:

Q_{R_2}=\frac{R_2}{R_2+r}Q_{\mathrm{razem}},\qquad Q_r=\frac{r}{R_2+r}Q_{\mathrm{razem}}.

W przykładzie Eₛ ≈ 22,429352 mJ. Po całkowitym zaniku do R₂ trafi 42/48 = 87,5% tej energii, około 19,625683 mJ, a uzwojenie otrzyma około 2,803669 mJ. Większy R₂ skraca zanik i zwiększa początkową wartość napięcia, ale przy tym samym Iₛ nie zwiększa energii dostępnej w polu.

Na wspólnej osi czasu t podzielonego przez stałą czasową pokazano I/Iₛ = exp(−t/τ) oraz E/Eₛ = exp(−2t/τ). Krzywa energii opada szybciej. Obie wielkości są bezwymiarowe.
Wykres dotyczy wyłącznie zaniku w zamkniętej pętli. Gdy prąd maleje do połowy, energia maleje do jednej czwartej. Oś czasu oznacza czas od przełączenia. Powiększ rysunek.

Czas osiągnięcia progu wymaga nazwania wielkości

Do zmniejszenia prądu do 10% Iₛ potrzeba τ₂ln10. Do zmniejszenia energii do 10% Eₛ wystarczy (τ₂/2)ln10. Przy τ₂ = 5 ms są to odpowiednio około 11,513 ms i 5,756 ms od przełączenia. Gdy prąd spadnie do połowy, energia wynosi jedną czwartą początkowej, nie połowę.

W czasie zasilania bilans jest inny: UI = (R₁ + r)I² + dEL/dt. Nawet po ustaleniu prądu źródło nadal zasila ciepło w oporach, więc całkowita energia pobrana przy nieskończenie długim zasilaniu nie jest skończonym LI∞²/2. W pracowni źródło działa przez zadany czas; odczyty rozdzielają energię źródła, energię pola i ciepło w trzech oporach.

Próba, która oddziela czas od energii

Ustaw w pracowni RL te same U, L, R₁, r i tₛ, a zmień tylko R₂. Przed obejrzeniem wyniku przewidź prąd przełączenia, początkowe napięcie po przełączeniu i łączną energię oddaną w drugim etapie. Iₛ oraz Eₛ mają pozostać takie same, lecz τ₂ i podział ciepła między R₂ oraz r się zmienią. Notatnik przechowuje wyłącznie dane modelowe.

Źródła: OpenStax — narastanie i zanik w RL oraz MIT — indukcyjność i energia pola. Dwa opory przełączania oraz ich bilanse są bezpośrednim zastosowaniem tych praw do narysowanych połączeń.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.