Dipol w polu: moment siły, energia i stateczność równowagi
Jednorodne pole może obrócić neutralny dipol, choć wypadkowa siła jest zerowa. Z bilansu dwóch sił przejdziemy do pracy potrzebnej na obrót, rozróżnimy dwa położenia równowagi i sprawdzimy, co dzieje się po puszczeniu dipola bez tarcia.
W tym materiale
Jednorodne pole może obrócić neutralny dipol, choć wypadkowa siła jest zerowa. Z bilansu dwóch sił przejdziemy do pracy potrzebnej na obrót, rozróżnimy dwa położenia równowagi i sprawdzimy, co dzieje się po puszczeniu dipola bez tarcia.
Potrzebne wiadomości: Siła qE, moment siły, praca i energia ruchu obrotowego. Moment dipolowy p = qd wyjaśnia poprzednia lekcja.
Dwie siły, które nie przyspieszają środka masy
Połączmy ładunki +q i −q sztywnym, elektrycznie obojętnym pręcikiem. Jego długość d nie zmienia się. Taki trwały dipol ma moment p = qd także wtedy, gdy nie ma zewnętrznego pola. Rozpatrujemy model mechaniczny: pole nie zmienia wartości ładunków i nie rozrywa połączenia.
W jednorodnym polu zewnętrznym siły elektryczne wynoszą F⃗₊ = qE⃗ i F⃗₋ = −qE⃗. Są równe co do wartości i przeciwne, więc ich suma jest zerowa. Nie znaczy to, że nic się nie wydarzy. Siły przyłożono w dwóch różnych punktach. Gdy oś dipola nie jest równoległa do E⃗, obie próbują obracać go w tę samą stronę.
Moment siły z geometrii pary sił
Niech θ będzie kątem od kierunku pola do wektora p, a obrót zwiększający θ przyjmijmy jako dodatni. Ramię każdej siły względem środka wynosi (d/2) sin θ. Dla 0 < θ < π oba momenty zmniejszają θ. Ich suma ma zatem znak minus:
M_\theta=-2qE\frac d2\sin\theta=-pE\sin\theta.
W zapisie wektorowym M⃗ = p⃗ × E⃗. Symbol M oznacza moment siły, a p moment dipolowy: są to dwie różne wielkości o różnych jednostkach. Wartość |M| = pE|sin θ| ma jednostkę C·m·V/m = J, czyli N·m. Moment siły zapisujemy w N·m, aby nie mylić go z energią.
Przy θ = 90° moment ma największą wartość. Przy 0° oraz 180° znika. To dopiero warunek równowagi obrotowej; za chwilę sprawdzimy, czy niewielkie wychylenie pozwala do niej wrócić.
Energia pokazuje, który obrót wymaga pracy
Przy obrocie o mały kąt dθ praca pola wynosi dWpola = Mθdθ. Zmiana energii potencjalnej ma przeciwny znak: dEp = −Mθdθ = pE sin θ dθ. Funkcja −cos θ ma pochodną sin θ. Wybierając Ep = 0 dla θ = 90°, dostajemy:
E_p(\theta)=-pE\cos\theta=-\vec p\cdot\vec E.
Nie trzeba znać całek, aby sprawdzić wynik. Przy zwiększaniu θ z 0° do 90° obracamy dipol wbrew momentowi pola, więc powinniśmy dostarczać energię. Wzór daje zmianę od −pE do zera, czyli wzrost o pE. Obrót od 0° do 180° wymaga łącznie 2pE pracy zewnętrznej w ruchu powolnym i bez strat.
Dla dowolnych dwóch kątów:
W_{\mathrm{zew}}=\Delta E_p=pE(\cos\theta_1-\cos\theta_2),\qquad W_{\mathrm{pola}}=-\Delta E_p.
Równość Wzew = ΔEp dotyczy prowadzenia dipola bez zmiany energii kinetycznej i bez tarcia. Jeśli go puścimy, pracę pola otrzyma ruch obrotowy. Jeśli użyjemy hamulca, część energii trafi do otoczenia. Ten sam obrót geometryczny może więc wymagać innego bilansu pracy innych sił.
Równowaga trwała i chwiejna
Przy θ = 0° energia ma minimum. Małe dodatnie wychylenie daje Mθ < 0, a małe ujemne Mθ > 0: w obu przypadkach moment kieruje z powrotem ku zeru. To równowaga trwała, nazywana też stateczną.
Przy θ = 180° energia ma maksimum. Odchylenie w dowolną stronę wywołuje moment odsuwający od tego położenia. To równowaga chwiejna. Idealnie ustawiony dipol, puszczony dokładnie z zerową prędkością, pozostaje w niej w modelu matematycznym. Dowolne małe zaburzenie zmienia jednak sytuację. Zerowy moment w jednym punkcie nie oznacza odporności na zaburzenia.
Bez tłumienia dipol nie zatrzymuje się po ustawieniu z polem
Niech I będzie momentem bezwładności dipola względem nieruchomej osi przez jego środek, prostopadłej do płaszczyzny obrotu. Równanie ruchu brzmi:
I\ddot\theta=-pE\sin\theta.
Po puszczeniu z dodatniego kąta dipol przyspiesza ku θ = 0. W minimum energii ma już prędkość kątową, więc mija to położenie i obraca się dalej. Sam moment przywracający nie usuwa energii. Dopiero tłumienie może doprowadzić do spoczynku zgodnie z polem. Bez strat zachowane jest Ek + Ep = Iω²/2 − pE cos θ.
Dla małych wychyleń w radianach sin θ ≈ θ. Dostajemy równanie takie jak dla oscylatora harmonicznego i okres:
\omega_0=\sqrt{\frac{pE}{I}},\qquad T_0=2\pi\sqrt{\frac I{pE}}.
Wartości dla dużego początkowego kąta nie należy nazywać okresem małych drgań. Dokładny bilans energii z cos θ można natomiast stosować także przy dużych kątach w tym samym modelu sztywnego dipola.
Założenia, które zmieniają odpowiedź
Wynik zerowej siły wypadkowej wymaga jednakowego pola przy obu ładunkach. W polu niejednorodnym jedna siła może być większa od drugiej i dipol może również przesuwać się. Nie należy przenosić bezwarunkowo wniosku o braku siły z jednorodnego kondensatora do otoczenia pojedynczego ładunku.
Rozważaliśmy p o stałej wartości. Dipol indukowany, którego rozdzielenie ładunków dopiero wytwarza pole, wymaga dodatkowego bilansu energii odkształcenia i polaryzacji. Wstawienie zależnego od E momentu do wzoru dla trwałego dipola bez sprawdzenia tego bilansu może dać błędną energię.
Podstawy sił i momentu: OpenStax, Electric Dipoles. Energię i jej zależność od ustawienia omawia wykład 2 kursu PHYS 201 w Yale. W podanych zadaniach korzystamy z własnych danych i jawnego modelu mechanicznego.
Zadania do tego tematu
- Siła wypadkowa równa zero, a dipol zaczyna się obracać
- Praca podczas powolnego obrotu dipola i droga powrotna
- Dipol puszczony z bezruchu: szybkość obrotu i małe drgania
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto