Generator termoelektryczny: obciążenie, moc i bilans ciepła
Napięcie termopary można wykorzystać do zasilenia odbiornika. Po podłączeniu obciążenia napięcie spada, a przepływ prądu zmienia także transport ciepła. Nauczymy się osobno obliczać moc elektryczną i sprawność cieplną oraz sprawdzać, kiedy popularny warunek dopasowania oporów rzeczywiście obowiązuje.
W tym materiale
Napięcie termopary można wykorzystać do zasilenia odbiornika. Po podłączeniu obciążenia napięcie spada, a przepływ prądu zmienia także transport ciepła. Nauczymy się osobno obliczać moc elektryczną i sprawność cieplną oraz sprawdzać, kiedy popularny warunek dopasowania oporów rzeczywiście obowiązuje.
Potrzebne wiadomości: Napięcie Seebecka, prawo Ohma, moc prądu stałego, bilans energii i temperatura bezwzględna.
Źródło potrzebuje dwóch temperatur
Moduł termoelektryczny składa się z wielu par materiałów połączonych elektrycznie. W tej lekcji opisujemy cały moduł jednym współczynnikiem α, rezystancją elektryczną R i przewodnością cieplną K. Nie mnożymy ponownie α przez liczbę par, jeśli podano już współczynnik całego modułu. K ma jednostkę W/K; nie jest przewodnością właściwą materiału podawaną w W/(m·K). Obejmuje przyjętą geometrię.
Gorąca powierzchnia modułu ma temperaturę Tₕ, chłodniejsza Tc, a ΔT = Tₕ − Tc > 0. Są to temperatury powierzchni modułu, nie odległego płomienia, powietrza czy wody chłodzącej. Zewnętrzne źródło ciepła i chłodnica podtrzymują różnicę. Ogrzanie całego modułu do tej samej temperatury nie daje w tym modelu ciągłego zasilania odbiornika. Zachodzi ten sam efekt Seebecka, który poznaliśmy przy pomiarze termoparą.
Co wolno uznać za stałe?
Przyjmujemy stan ustalony, jednorodne właściwości, stałe α, R, K oraz utrzymywane temperatury obu powierzchni. Pomijamy opory styków, dodatkowe straty boczne i efekt Thomsona związany ze zmianą α z temperaturą. To przybliżenie do nauki bilansu. W rzeczywistym module współczynniki zależą od temperatury, a chłodnica ma ograniczoną wydajność. Dlatego zmiana opornika może zmienić również ΔT. Wszystkie liczby poniżej są danymi modelowymi, a nie parametrami wybranego produktu.
SEM i napięcie pod obciążeniem
Woltomierz o bardzo dużej rezystancji wejścia pokaże SEM E = αΔT. Po dołączeniu opornika Rₗ płynie dodatni prąd I w kierunku, w którym generator oddaje energię elektryczną. Część SEM równoważy spadek IR wewnątrz modułu, a reszta jest napięciem U odbiornika:
E=\alpha\Delta T=I(R+R_L),\qquad I=\frac{\alpha\Delta T}{R+R_L},\qquad U=E-IR=IR_L.
Dla α = 0,050 V/K, R = 2,00 Ω, Tₕ = 360 K i Tc = 300 K otrzymujemy E = 3,00 V. Z odbiornikiem 2,00 Ω prąd wynosi 0,750 A, napięcie zaciskowe 1,50 V, a moc odbiornika P = UI = 1,125 W. Połowa SEM odkłada się na R. Nie znaczy to jeszcze, że połowa dopływającego ciepła stała się użyteczną energią elektryczną.
Gdzie znajduje się największa moc?
Odbiornik bardzo duży daje napięcie bliskie E, ale niemal zerowy prąd. Zwarcie daje największy prąd E/R, lecz napięcie odbiornika jest zerowe. Między tymi granicami:
P=I(E-IR)=\frac{E^2}{4R}-R\left(I-\frac{E}{2R}\right)^2.
Drugi składnik jest niedodatni. Największa moc występuje zatem dla I = E/(2R), czyli Rₗ = R. Wtedy U = E/2 oraz Pₘₐₓ = E²/(4R). To wyprowadzenie nie wymaga rachunku różniczkowego. Warunek dotyczy odbiornika oporowego oraz stałych E i R. Dla ograniczonego dopływu ciepła lub zmiennej temperatury powierzchni nie można po prostu przenieść go na cały układ bez sprawdzenia modelu cieplnego.
Ciepło po obu stronach modułu
Oznaczmy przez Q̇ₕ moc cieplną pobieraną z gorącego źródła, a przez Q̇c moc oddawaną chłodnicy. Kropka oznacza ilość ciepła na jednostkę czasu; każda z tych wielkości ma jednostkę wata. Dla przyjętego modelu:
\dot Q_h=\alpha T_hI-\frac12 I^2R+K\Delta T,\qquad \dot Q_c=\alpha T_cI+\frac12 I^2R+K\Delta T.
Składnik αTI opisuje transport związany z efektem Peltiera. Temperaturę T w tym iloczynie podajemy w kelwinach. Przewodzenie KΔT przenosi ciepło od gorącej do chłodnej strony także przy I = 0. Ciepło Joule’a I²R powstaje wewnątrz jednorodnego modułu; w modelu o stałych właściwościach jego wkład rozdziela się po połowie między końce. Dlatego zmniejsza dopływ potrzebny od gorącego źródła i zwiększa odpływ do chłodnicy. Podział na połowy nie jest ogólną regułą dla dowolnej niejednorodnej konstrukcji.
Odejmujemy równania. Człony przewodzenia się skracają, a dwa człony Joule’a sumują:
\dot Q_h-\dot Q_c=\alpha\Delta T I-I^2R=EI-I^2R=UI=P.
To kontrola całego rachunku. Zmiana znaku jednego składnika zniszczyłaby zgodność bilansu cieplnego z elektrycznym.
Maksymalna moc i największa sprawność to różne pytania
W naszym przykładzie przyjmijmy K = 0,200 W/K. Dla I = 0,750 A mamy Q̇ₕ = 13,500 − 0,5625 + 12,000 = 24,9375 W oraz Q̇c = 11,250 + 0,5625 + 12,000 = 23,8125 W. Sprawność wynosi η = P/Q̇ₕ ≈ 4,51%, wyraźnie mniej niż 50%. Pozostała energia trafia do chłodnicy; nie ginie.
Zmieńmy tylko Rₗ na 4,00 Ω. Otrzymujemy I = 0,500 A, P = 1,000 W i Q̇ₕ = 9,000 − 0,250 + 12,000 = 20,750 W. Moc jest mniejsza, ale sprawność rośnie do około 4,82%. Ten kontrprzykład wystarcza, aby odrzucić twierdzenie, że dopasowanie oporów zawsze maksymalizuje sprawność cieplną. Granica Carnota dla tych temperatur to 1 − Tc/Tₕ = 16,7%; oba wyniki są niższe.
Chłodnica musi odprowadzić Q̇c, nie samą moc elektryczną. Jeżeli się ogrzewa, ΔT maleje, a SEM również spada. Przy niezmiennym R i Rₗ moc jest proporcjonalna do (ΔT)². W lekcji o chłodziarce Peltiera odwrócimy kierunek zamiany energii i sprawdzimy, ile ciepła musi odprowadzić radiator zasilanego modułu.
Zadania do tego tematu
- Dobór odbiornika: duże napięcie nie musi dawać dużej mocy
- Bilans generatora: dlaczego połowa SEM nie oznacza sprawności 50%?
- Generator po ogrzaniu chłodnicy: od pomiaru parametrów do spadku mocy
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto