v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Termoelektryczność: termopara, generator i chłodzenie Peltiera · 4 min czytania

Generator termoelektryczny: obciążenie, moc i bilans ciepła

Napięcie termopary można wykorzystać do zasilenia odbiornika. Po podłączeniu obciążenia napięcie spada, a przepływ prądu zmienia także transport ciepła. Nauczymy się osobno obliczać moc elektryczną i sprawność cieplną oraz sprawdzać, kiedy popularny warunek dopasowania oporów rzeczywiście obowiązuje.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Napięcie termopary można wykorzystać do zasilenia odbiornika. Po podłączeniu obciążenia napięcie spada, a przepływ prądu zmienia także transport ciepła. Nauczymy się osobno obliczać moc elektryczną i sprawność cieplną oraz sprawdzać, kiedy popularny warunek dopasowania oporów rzeczywiście obowiązuje.

Potrzebne wiadomości: Napięcie Seebecka, prawo Ohma, moc prądu stałego, bilans energii i temperatura bezwzględna.

Źródło potrzebuje dwóch temperatur

Moduł termoelektryczny składa się z wielu par materiałów połączonych elektrycznie. W tej lekcji opisujemy cały moduł jednym współczynnikiem α, rezystancją elektryczną R i przewodnością cieplną K. Nie mnożymy ponownie α przez liczbę par, jeśli podano już współczynnik całego modułu. K ma jednostkę W/K; nie jest przewodnością właściwą materiału podawaną w W/(m·K). Obejmuje przyjętą geometrię.

Gorąca powierzchnia modułu ma temperaturę Tₕ, chłodniejsza Tc, a ΔT = Tₕ − Tc > 0. Są to temperatury powierzchni modułu, nie odległego płomienia, powietrza czy wody chłodzącej. Zewnętrzne źródło ciepła i chłodnica podtrzymują różnicę. Ogrzanie całego modułu do tej samej temperatury nie daje w tym modelu ciągłego zasilania odbiornika. Zachodzi ten sam efekt Seebecka, który poznaliśmy przy pomiarze termoparą.

Co wolno uznać za stałe?

Przyjmujemy stan ustalony, jednorodne właściwości, stałe α, R, K oraz utrzymywane temperatury obu powierzchni. Pomijamy opory styków, dodatkowe straty boczne i efekt Thomsona związany ze zmianą α z temperaturą. To przybliżenie do nauki bilansu. W rzeczywistym module współczynniki zależą od temperatury, a chłodnica ma ograniczoną wydajność. Dlatego zmiana opornika może zmienić również ΔT. Wszystkie liczby poniżej są danymi modelowymi, a nie parametrami wybranego produktu.

SEM i napięcie pod obciążeniem

Woltomierz o bardzo dużej rezystancji wejścia pokaże SEM E = αΔT. Po dołączeniu opornika Rₗ płynie dodatni prąd I w kierunku, w którym generator oddaje energię elektryczną. Część SEM równoważy spadek IR wewnątrz modułu, a reszta jest napięciem U odbiornika:

E=\alpha\Delta T=I(R+R_L),\qquad I=\frac{\alpha\Delta T}{R+R_L},\qquad U=E-IR=IR_L.

Dla α = 0,050 V/K, R = 2,00 Ω, Tₕ = 360 K i Tc = 300 K otrzymujemy E = 3,00 V. Z odbiornikiem 2,00 Ω prąd wynosi 0,750 A, napięcie zaciskowe 1,50 V, a moc odbiornika P = UI = 1,125 W. Połowa SEM odkłada się na R. Nie znaczy to jeszcze, że połowa dopływającego ciepła stała się użyteczną energią elektryczną.

Bilans generatora przy temperaturach 360 i 300 kelwinów: dopływ ciepła 24,9375 wata, moc elektryczna 1,125 wata i odpływ ciepła 23,8125 wata. Podano SEM 3 wolty, rezystancję wewnętrzną 2 omy i obciążenie 2 omy.
Stałe temperatury powierzchni są częścią modelu. Szerokość strzałek nie koduje wartości mocy; wartości podano liczbowo. Kliknij ilustrację, aby otworzyć ją w pełnym rozmiarze.

Gdzie znajduje się największa moc?

Odbiornik bardzo duży daje napięcie bliskie E, ale niemal zerowy prąd. Zwarcie daje największy prąd E/R, lecz napięcie odbiornika jest zerowe. Między tymi granicami:

P=I(E-IR)=\frac{E^2}{4R}-R\left(I-\frac{E}{2R}\right)^2.

Drugi składnik jest niedodatni. Największa moc występuje zatem dla I = E/(2R), czyli Rₗ = R. Wtedy U = E/2 oraz Pₘₐₓ = E²/(4R). To wyprowadzenie nie wymaga rachunku różniczkowego. Warunek dotyczy odbiornika oporowego oraz stałych E i R. Dla ograniczonego dopływu ciepła lub zmiennej temperatury powierzchni nie można po prostu przenieść go na cały układ bez sprawdzenia modelu cieplnego.

Parabola mocy P równa 3I minus 2I do kwadratu. Moc jest zerowa przy prądach 0 i 1,5 ampera. Maksimum 1,125 wata występuje przy 0,75 ampera. Przy 0,50 ampera moc wynosi 1 wat.
Dwa zaznaczone punkty odpowiadają odbiornikom 2 Ω i 4 Ω. Rysunek pokazuje moc, nie sprawność. Kliknij ilustrację, aby otworzyć ją w pełnym rozmiarze.

Ciepło po obu stronach modułu

Oznaczmy przez Q̇ₕ moc cieplną pobieraną z gorącego źródła, a przez Q̇c moc oddawaną chłodnicy. Kropka oznacza ilość ciepła na jednostkę czasu; każda z tych wielkości ma jednostkę wata. Dla przyjętego modelu:

\dot Q_h=\alpha T_hI-\frac12 I^2R+K\Delta T,\qquad \dot Q_c=\alpha T_cI+\frac12 I^2R+K\Delta T.

Składnik αTI opisuje transport związany z efektem Peltiera. Temperaturę T w tym iloczynie podajemy w kelwinach. Przewodzenie KΔT przenosi ciepło od gorącej do chłodnej strony także przy I = 0. Ciepło Joule’a I²R powstaje wewnątrz jednorodnego modułu; w modelu o stałych właściwościach jego wkład rozdziela się po połowie między końce. Dlatego zmniejsza dopływ potrzebny od gorącego źródła i zwiększa odpływ do chłodnicy. Podział na połowy nie jest ogólną regułą dla dowolnej niejednorodnej konstrukcji.

Odejmujemy równania. Człony przewodzenia się skracają, a dwa człony Joule’a sumują:

\dot Q_h-\dot Q_c=\alpha\Delta T I-I^2R=EI-I^2R=UI=P.

To kontrola całego rachunku. Zmiana znaku jednego składnika zniszczyłaby zgodność bilansu cieplnego z elektrycznym.

Maksymalna moc i największa sprawność to różne pytania

W naszym przykładzie przyjmijmy K = 0,200 W/K. Dla I = 0,750 A mamy Q̇ₕ = 13,500 − 0,5625 + 12,000 = 24,9375 W oraz Q̇c = 11,250 + 0,5625 + 12,000 = 23,8125 W. Sprawność wynosi η = P/Q̇ₕ ≈ 4,51%, wyraźnie mniej niż 50%. Pozostała energia trafia do chłodnicy; nie ginie.

Zmieńmy tylko Rₗ na 4,00 Ω. Otrzymujemy I = 0,500 A, P = 1,000 W i Q̇ₕ = 9,000 − 0,250 + 12,000 = 20,750 W. Moc jest mniejsza, ale sprawność rośnie do około 4,82%. Ten kontrprzykład wystarcza, aby odrzucić twierdzenie, że dopasowanie oporów zawsze maksymalizuje sprawność cieplną. Granica Carnota dla tych temperatur to 1 − Tc/Tₕ = 16,7%; oba wyniki są niższe.

Chłodnica musi odprowadzić Q̇c, nie samą moc elektryczną. Jeżeli się ogrzewa, ΔT maleje, a SEM również spada. Przy niezmiennym R i Rₗ moc jest proporcjonalna do (ΔT)². W lekcji o chłodziarce Peltiera odwrócimy kierunek zamiany energii i sprawdzimy, ile ciepła musi odprowadzić radiator zasilanego modułu.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.