v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Termoelektryczność: termopara, generator i chłodzenie Peltiera · 4 min czytania

Termopara: napięcie Seebecka i temperatura złącza odniesienia

Ogrzanie końca termopary zmienia napięcie między jej przewodami. Sam odczyt w miliwoltach nie podaje jednak temperatury: trzeba znać rodzaj pary materiałów oraz temperaturę zacisków przy mierniku. Zobaczmy, jak oddzielić te informacje i dlaczego poprawkę odniesienia dodaje się najpierw do napięcia.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Ogrzanie końca termopary zmienia napięcie między jej przewodami. Sam odczyt w miliwoltach nie podaje jednak temperatury: trzeba znać rodzaj pary materiałów oraz temperaturę zacisków przy mierniku. Zobaczmy, jak oddzielić te informacje i dlaczego poprawkę odniesienia dodaje się najpierw do napięcia.

Potrzebne wiadomości: Różnica temperatur, napięcie, prawo Ohma, przeliczanie miliwoltów i mikrowoltów; do przykładu nieliniowego równanie kwadratowe.

Dwa przewody i dwa miejsca o znanej roli

Termoparę tworzą dwa różne przewodniki, oznaczone A i B, połączone na końcu pomiarowym. Temperaturę tego końca oznaczymy Tₘ. Pozostałe końce łączymy z wejściem woltomierza, zwykle przez miedziane zaciski. Oba przejścia do miedzi umieszczamy w jednym bloku o temperaturze Tᵣ. Potrzebny jest więc pomiar temperatury bloku, a nie przypadkowego miejsca na obudowie przyrządu. Określenie „zimne złącze” jest tradycyjne: blok odniesienia może być cieplejszy od końca pomiarowego.

Wzdłuż przewodnika z gradientem temperatury powstaje wkład termoelektryczny. Różne materiały dają różne wkłady, dlatego napięcie całej pary zależy od ich zestawienia. Nie traktujemy spoiny jak małej baterii, której napięcie zależy tylko od jej własnej temperatury. Gdy wszystkie połączenia mają tę samą temperaturę, idealna jednorodna para nie daje napięcia Seebecka. Woltomierz może mimo to pokazywać niewielki offset, czyli przesunięcie zera toru pomiarowego.

Dwa przewody A i B prowadzą od wspólnego końca o temperaturze 60 stopni Celsjusza do dwóch zacisków w jednym bloku 25 stopni Celsjusza. Woltomierz wskazuje plus 1,40 miliwolta. Osobny czujnik mierzy temperaturę bloku.
Przykład modelowy: czułość całej pary wynosi 40 µV/K. Kolory rozróżniają materiały, nie oznaczają standardowego kodu barw konkretnego typu termopary. Kliknij ilustrację, aby otworzyć ją w pełnym rozmiarze.

Najpierw ustal biegunowość

Wybierzmy zaciski tak, aby dla naszej modelowej pary wzrost Tₘ przy stałym Tᵣ zwiększał wskazanie U. Dodatni współczynnik α oznacza czułość całej pary w V/K. Zamiana przewodów na wejściu miernika zmienia znak U; nie zmienia temperatur. Przy stałej czułości, zaniedbywalnym prądzie i jednorodnych przewodach:

U=\alpha(T_m-T_r),\qquad T_m=T_r+\frac{U}{\alpha}.

Różnica 1°C ma tę samą wartość liczbową co różnica 1 K. Dlatego w tym równaniu można dodawać U/α, wyrażone w kelwinach, do odczytu odniesienia w stopniach Celsjusza. Nie wolno tak postępować z ilorazem temperatur bezwzględnych ani z wyrażeniem αTI w dalszych lekcjach.

Dla α = 40 µV/K, temperatur 60°C i 25°C otrzymujemy ΔT = 35 K oraz U = 1400 µV = 1,40 mV. Gdy blok ogrzeje się do 35°C, a koniec pomiarowy nadal ma 60°C, napięcie spadnie do 1,00 mV. Czujnik nie donosi wówczas o ochłodzeniu badanego końca. Zmienił się drugi koniec pomiaru. Jeżeli temperatura odniesienia pozostanie pominięta, spadek napięcia zostanie błędnie przypisany badanemu obiektowi.

Tablica odnosi napięcie do ustalonego zera temperatury

Rzeczywista czułość zmienia się z temperaturą. Dla wybranej pary materiałów definiujemy funkcję E₀(T): napięcie, jakie uzyskalibyśmy przy odniesieniu 0°C, czyli T₀ = 273,15 K. Przy ustalonej orientacji przewodów:

E_0(T)=\int_{T_0}^{T}\alpha(\tau)\,\mathrm d\tau,\qquad U=E_0(T_m)-E_0(T_r).

Całka sumuje małe przyrosty napięcia α dT. Zależność można też odczytać z tablicy, bez obliczania całki. W tablicach i funkcjach referencyjnych NIST wybiera się konkretny typ termopary i właściwy przedział temperatury. Oznaczenie typu nie jest ozdobą: użycie tablicy innej pary daje inną temperaturę dla tego samego napięcia. Nasze liczby służą ćwiczeniom i nie zastępują takiej tablicy.

Kompensacja: dodawanie napięć przed odwróceniem funkcji

Znając Tᵣ, odczytujemy E₀(Tᵣ), dodajemy je do zmierzonego U, a dopiero potem szukamy temperatury odpowiadającej sumie. To właśnie kompensacja temperatury złącza odniesienia:

E_0(T_m)=U+E_0(T_r).

Na ilustracji funkcję modelową opisuje E(θ) = 0,040θ + 0,000020θ² w mV, gdy θ jest wartością liczbową temperatury w °C. Jej zakres w tym przykładzie wynosi 0–200°C; nie jest to funkcja żadnego deklarowanego typu handlowego. Dla θᵣ = 30 otrzymujemy E(30) = 1,218 mV. Pomiar U = 5,232 mV daje zatem 6,450 mV względem 0°C i temperaturę 150°C. Liczenie najpierw temperatury z samego U, a potem dodawanie 30°C dałoby około 153,21°C. Krzywizna funkcji nie pozwala zamienić kolejności tych operacji.

Rosnąca nieliniowa funkcja E od temperatury. Punkty 30 stopni Celsjusza i 1,218 miliwolta oraz 150 stopni Celsjusza i 6,450 miliwolta wyznaczają różnicę napięć 5,232 miliwolta.
Wartość napięcia mierzonego jest pionową różnicą między punktami funkcji. Przesunięcie w osi temperatury nie daje takiej samej poprawki przy każdej temperaturze. Kliknij ilustrację, aby otworzyć ją w pełnym rozmiarze.

Trzy kontrole rzeczywistego odczytu

Po pierwsze, końce A i B przy mierniku oraz czujnik odniesienia muszą mieć wspólną temperaturę. Sam napis „kompensacja automatyczna” tego nie zapewnia. Połączenie grzane przez elektronikę i czujnik umieszczony dalej mogą różnić się o kilka kelwinów. Po drugie, prąd wejściowy powinien być na tyle mały, by spadek napięcia na przewodach nie zmieniał wyniku. Dla rezystancji pary Rₛ i wejścia Rᵥ odczyt wynosi U = E Rᵥ/(Rₛ + Rᵥ). To zwykły dzielnik napięcia; większa rezystancja wejścia ogranicza ten błąd.

Po trzecie, koniec pomiarowy wskazuje własną temperaturę. Jeśli źle styka się z powierzchnią lub oddaje ciepło przez przewody, może nie osiągnąć temperatury obiektu. Dodatkowe cyfry na wyświetlaczu nie usuwają tego błędu. Rozdzielczość odczytu, dokładność kompensacji oraz kontakt cieplny to osobne sprawy. Powtarzanie identycznego montażu może ujawniać rozrzut, ale nie wykryje każdego stałego przesunięcia.

Sprawdź rozumowanie: czy U = 0 dowodzi, że końcówka ma 0°C? Nie. W idealnej parze o monotonicznej charakterystyce oznacza Tₘ = Tᵣ. Obie temperatury mogą wynosić na przykład 40°C. W następnej lekcji pozwolimy popłynąć prądowi i sprawdzimy, ile energii można odebrać z takiego źródła.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.