v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Termoelektryczność: termopara, generator i chłodzenie Peltiera · 4 min czytania

Chłodziarka Peltiera: co chłodzi, co grzeje i jak policzyć COP?

Po zasileniu modułu termoelektrycznego jedna strona może odbierać ciepło od chłodzonego przedmiotu. Większy prąd nie zawsze pomaga: transport Peltiera rośnie liniowo z prądem, lecz grzanie Joule’a rośnie z jego kwadratem. Policzymy wszystkie składniki, a następnie sprawdzimy, czy radiator potrafi utrzymać założoną temperaturę.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Po zasileniu modułu termoelektrycznego jedna strona może odbierać ciepło od chłodzonego przedmiotu. Większy prąd nie zawsze pomaga: transport Peltiera rośnie liniowo z prądem, lecz grzanie Joule’a rośnie z jego kwadratem. Policzymy wszystkie składniki, a następnie sprawdzimy, czy radiator potrafi utrzymać założoną temperaturę.

Potrzebne wiadomości: Bilans energii i model generatora termoelektrycznego, moc Joule’a, przewodzenie ciepła; równania liniowe i kwadratowe.

Ustalamy kierunki przepływu energii

Rozpatrujemy ten sam rodzaj modułu co w lekcji o generatorze, lecz teraz dostarczamy energię elektryczną. Chłodna powierzchnia ma temperaturę Tc, gorąca Tₕ, a ΔT = Tₕ − Tc ≥ 0. Dodatni prąd I wybieramy tak, aby efekt Peltiera odbierał ciepło po stronie chłodnej. Dla tej orientacji dodatnie α oznacza współczynnik całego modułu. Prąd dodatni w tej lekcji opisuje tryb chłodzenia; nie należy bez zmiany umowy kopiować strzałki prądu z modelu generatora.

Q̇c > 0 oznacza moc cieplną pobieraną od chłodzonego przedmiotu. Q̇ₕ > 0 to moc oddawana radiatorowi, a Pₑ = UI > 0 to pobierana moc elektryczna. W stanie ustalonym energia nie gromadzi się wewnątrz modułu, więc Q̇ₕ = Q̇c + Pₑ. Radiator ma zatem odprowadzić więcej ciepła, niż odebrano przedmiotowi.

Trzy składniki po stronie chłodnej

Zachowujemy model jednorodny, jednowymiarowy, o stałych α, R i K oraz zadanych temperaturach powierzchni. Pomijamy efekt Thomsona, dodatkowe opory styków i straty boczne. Współczynnik Peltiera dla całej pary wynosi Π = αT; jest to relacja Kelvina w przyjętym modelu. Π ma jednostkę wolta, więc ΠI ma jednostkę wata. Temperatura T jest tutaj bezwzględna.

\dot Q_c=\alpha T_cI-\frac12 I^2R-K\Delta T.

Pierwszy składnik jest korzystnym transportem Peltiera. Drugi odejmuje część ciepła Joule’a docierającą do chłodnego końca. Trzeci odejmuje przeciek cieplny od strony gorącej. Połowa I²R wynika z rozkładu źródła ciepła w jednorodnym modelu o stałych właściwościach; nie przyjmujemy jej jako uniwersalnej własności dowolnego urządzenia. Przy I = 0 pozostaje Q̇c = −KΔT: niezasilany moduł przewodzi ciepło ku chłodnej stronie, zamiast ją aktywnie chłodzić.

Weźmy dane dydaktyczne α = 0,050 V/K, R = 2,00 Ω, K = 0,200 W/K, Tc = 280 K, Tₕ = 300 K i I = 2,00 A. Otrzymujemy Q̇c = 28 − 4 − 4 = 20 W. Nie jest to charakterystyka wskazanego produktu ani obietnica osiągnięcia tej temperatury w dowolnym montażu.

Przy 280 i 300 kelwinach oraz prądzie 2 amperów transport Peltiera odbiera 28 watów. Odejmujemy 4 waty ciepła Joule’a i 4 waty przewodzenia, otrzymując 20 watów mocy chłodniczej. Zasilanie dostarcza 10 watów, więc radiator odbiera 30 watów.
Wszystkie wartości dotyczą tych samych ustalonych temperatur powierzchni. Ciepło odbierane od przedmiotu nie jest równe mocy pobieranej z zasilania. Kliknij ilustrację, aby otworzyć ją w pełnym rozmiarze.

Napięcie, bilans i współczynnik wydajności

Zasilanie musi pokonać zarówno spadek IR, jak i SEM wynikającą z różnicy temperatur. Stąd:

U=\alpha\Delta T+IR,\qquad P_e=\alpha\Delta T I+I^2R.

W przykładzie U = 1 + 4 = 5 V, Pₑ = 10 W i Q̇ₕ = 20 + 10 = 30 W. Ten sam wynik daje wzór Q̇ₕ = αTₕI + I²R/2 − KΔT = 30 + 4 − 4 W. Dwie drogi rachunku umożliwiają wykrycie pomylonego znaku lub pominiętej połowy grzania.

Współczynnik wydajności chłodniczej, oznaczany COP, to Q̇c/Pₑ. Tutaj COP = 2: z każdego dżula energii elektrycznej korzystamy, aby odebrać przedmiotowi dwa dżule ciepła. Radiator dostaje wtedy trzy dżule. COP nie jest sprawnością silnika, dlatego może przekraczać jeden. Nie może jednak dowolnie rosnąć przy zadanych temperaturach. Dla Tₕ > Tc odwracalna chłodziarka ma granicę COP = Tc/(Tₕ − Tc), czyli w przykładzie 14. Obliczone 2 nie narusza drugiej zasady termodynamiki.

Większy prąd: chłodzenie rośnie, a potem maleje

Dla ustalonych parametrów przykładu Q̇c = 14I − I² − 4, gdy I podajemy liczbowo w amperach, a wynik w watach. Możemy zapisać tę parabolę jako 45 − (I − 7)². Maksimum modelowej mocy chłodniczej wynosi 45 W przy 7 A. To wynik matematyczny przy sztucznie utrzymanych temperaturach i stałych parametrach, nie zalecany prąd pracy. Rzeczywiste ograniczenie prądu i dopuszczalne temperatury trzeba uwzględnić osobno.

Parabola mocy chłodniczej 14I minus I kwadrat minus 4. Przecięcia z poziomem 20 watów występują przy 2 i 12 amperach. Zaznaczono hipotetyczny dopuszczalny zakres do 5 amperów; drugi pierwiastek leży poza nim.
Obie gałęzie paraboli wynikają z tego samego modelu. Zakres do 5 A jest dodatkowym ograniczeniem dydaktycznego przykładu, nie parametrem katalogowym. Kliknij ilustrację, aby otworzyć ją w pełnym rozmiarze.

Przy 1 A moc chłodnicza wynosi 9 W, pobór elektryczny 3 W, a COP = 3. Przy 2 A chłodzimy mocniej, ale COP spada do 2. Zatem największa moc chłodnicza i największe COP nie oznaczają tego samego punktu pracy. Jeżeli wymagany odbiór ciepła wynosi tylko kilka watów, wybór największego dopuszczalnego prądu może nie mieć uzasadnienia energetycznego.

Warunek utrzymania temperatury przedmiotu

Jeżeli do chłodzonego przedmiotu stale dopływa moc L, stała temperatura wymaga Q̇c = L. Przy Q̇c < L przedmiot się ogrzewa, a przy Q̇c > L zaczyna się ochładzać, zmieniając parametry stanu. Samo wyliczenie dodatniego Q̇c nie wystarcza do utrzymania zadanej temperatury. Dwa rozwiązania równania Q̇c = L również nie muszą być równie użyteczne: większy prąd może być niedopuszczalny albo zużywać znacznie więcej energii.

Gorąca powierzchnia nie ma automatycznie temperatury powietrza

Prosty model radiatora to Tₕ = Tₐ + RθQ̇ₕ, gdzie Tₐ oznacza temperaturę otoczenia, a Rθ opór cieplny w K/W. Dla 30 W i Rθ = 0,50 K/W powierzchnia musi być o 15 K cieplejsza od otoczenia. Jeżeli obliczenie zakładało Tₕ = 300 K przy otoczeniu 295 K, ten radiator nie spełnia założenia. Trzeba rozwiązać oba równania jednocześnie; podstawianie temperatury otoczenia za Tₕ zawyża moc chłodniczą.

Model jest użyteczny do interpretowania danych i porównania wariantów. Nie obejmuje czasu stygnięcia, wilgoci, oporu styku ani działania regulatora. Bez pojemności cieplnej przedmiotu nie wyznaczymy czasu dojścia do temperatury, a bez warunku odprowadzania Q̇ₕ nie sprawdzimy utrzymywania temperatur powierzchni. Te dodatkowe dane zmieniają pytanie z bilansu samego modułu w bilans całego urządzenia.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.