Stygnięcie Newtona: dlaczego temperatura nie maleje równomiernie?
Próbka o temperaturze 80°C stygnie szybko na początku, a coraz wolniej w miarę zbliżania się do temperatury pokoju. Nie traci w każdej minucie tej samej liczby stopni. Sprawdźmy, jaki bilans prowadzi do takiego przebiegu i co naprawdę oznacza czas charakterystyczny.
W tym materiale
Próbka o temperaturze 80°C stygnie szybko na początku, a coraz wolniej w miarę zbliżania się do temperatury pokoju. Nie traci w każdej minucie tej samej liczby stopni. Sprawdźmy, jaki bilans prowadzi do takiego przebiegu i co naprawdę oznacza czas charakterystyczny.
Potrzebne wiadomości: Pojemność cieplna, moc, funkcja wykładnicza i logarytm; pochodna jako tempo zmiany.
Najpierw wybieramy układ i znak mocy
Rozpatrujemy ciało, które w danej chwili można opisać jedną temperaturą T. Jego całkowita pojemność cieplna C mówi, ile energii potrzeba na wzrost temperatury o jeden kelwin. Dla jednorodnej próbki C = mc; jeśli naczynie ogrzewa się razem z próbką, jego pojemność trzeba doliczyć. C ma jednostkę J/K i nie jest ciepłem właściwym c w J/(kg·K).
Otoczenie utrzymuje temperaturę To. W modelu liniowym moc oddawana przez ciało wynosi:
P_{\mathrm{ot}}=G(T-T_o).
G w W/K opisuje całe połączenie cieplne. Nie jest współczynnikiem przewodzenia materiału λ w W/(m·K). Dla samej konwekcji o stałym współczynniku h i powierzchni A możemy przyjąć G = hA. Dodatnie Pot oznacza odpływ energii; dla ciała chłodniejszego od otoczenia moc jest ujemna, czyli energia płynie do ciała.
Z bilansu energii do przebiegu temperatury
Bez grzałki, pracy mechanicznej i przemiany fazowej energia ciała zmienia się tylko wskutek wymiany z otoczeniem. W krótkim czasie d t zachodzi C dT = −Pot d t. Stąd:
C\frac{\mathrm dT}{\mathrm dt}=-G(T-T_o),\qquad \tau=\frac{C}{G}.
Jednostką τ jest (J/K)/(W/K) = J/W = s. Duża pojemność spowalnia zmianę temperatury; sprawniejsza wymiana, czyli większe G, ją przyspiesza. Wprowadzamy różnicę θ = T − To. Przy stałym otoczeniu jej pochodna jest taka sama jak pochodna T. Rozdzielenie zmiennych daje:
\frac{\mathrm d\theta}{\theta}=-\frac{\mathrm dt}{\tau},\qquad \ln\left|\frac{\theta(t)}{\theta(0)}\right|=-\frac{t}{\tau}.
Po użyciu warunku T(0) = T0 dostajemy:
T(t)=T_o+(T_0-T_o)e^{-t/\tau}.
Dla T0 = To nie dzielimy przez zero w wyprowadzeniu: rozwiązaniem jest od początku stała temperatura. Wartości T można tu podawać w stopniach Celsjusza, bo w równaniu występują ich różnice. Iloraz t/τ musi być bezwymiarowy: nie wolno wstawić t w minutach, gdy τ pozostawiono w sekundach.
Po jednym τ zostaje około 37% początkowej różnicy
W chwili t = τ czynnik wykładniczy wynosi e−1 ≈ 0,368. Znika około 63,2% różnicy względem otoczenia, a nie 63,2% temperatury liczonej od zera Celsjusza. Dla T0 = 80°C i To = 20°C pozostaje 0,368 · 60 K, czyli ciało ma około 42,07°C.
Ta sama część różnicy znika w każdym kolejnym przedziale długości τ. Nie oznacza to stałego ubytku temperatury: pierwszy spadek jest większy niż drugi. Dokładnej temperatury otoczenia ciało nie osiąga w skończonym czasie tego idealnego modelu. Pomiar może jednak przestać odróżniać je od otoczenia.
| Czas t (min) | Temperatura T (°C) | Moc do otoczenia (W) |
|---|---|---|
| 0 | 80,00 | 120,00 |
| 5 | 56,39 | 72,78 |
| 10 | 42,07 | 44,15 |
| 20 | 28,12 | 16,24 |
| 30 | 22,99 | 5,97 |
Model działa także przy ogrzewaniu przez otoczenie
Jeżeli ciało ma 5°C, a otoczenie 25°C, początkowa różnica wynosi −20 K. Ujemna różnica jest mnożona przez coraz mniejszy dodatni czynnik. Temperatura rośnie ku 25°C, ale w tym modelu nie przekracza temperatury otoczenia. Nie trzeba zmieniać znaku G ani pisać odrębnego prawa.
Założenie jednej temperatury zawodzi, gdy powierzchnia i wnętrze znacznie się różnią. Stałe G może zawieść przy zmianie przepływu powietrza, parowaniu, silnym promieniowaniu lub dużej zmianie temperatury. Wzór jest modelem konkretnego zakresu warunków, a nie uniwersalnym opisem każdego stygnącego przedmiotu.
Otwórz dział „Stygnięcie i grzanie” w pracowni. Podwój C przy stałym G, a następnie podwój samo G. Porównaj czas dojścia do tej samej temperatury i sprawdź, czy zmieniła się temperatura graniczna.
Sprawdź: czy po dwóch stałych czasowych ubywa dwa razy więcej stopni?
Nie. Po dwóch τ pozostaje e−2 ≈ 13,5% początkowej różnicy względem otoczenia. Zanikło około 86,5%, a nie 126,4%. Tempo utraty energii maleje razem z różnicą temperatur.
Zadania do tego tematu
- Stygnięcie próbki: temperatura po dziesięciu minutach i czas do 35°C
- Stała czasowa z dwóch temperatur: nie dzielimy samego odczytu termometru
- Zimne ciało w cieplejszym otoczeniu: znaki mocy i energii
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto