Dobowe ogrzewanie powierzchni: tłumienie i opóźnienie temperatury w głębi
Najwyższa temperatura pod powierzchnią może wystąpić później niż na powierzchni, a dobowe wahania szybko maleją z głębokością. Równanie dyfuzji pozwala obliczyć oba efekty naraz. Oddzielimy przy tym ustalony rytm dobowy od jednorazowego nagrzewania oraz głębokość tłumienia od granicy, za którą zmiana temperatury miałaby nagle znikać.
W tym materiale
Najwyższa temperatura pod powierzchnią może wystąpić później niż na powierzchni, a dobowe wahania szybko maleją z głębokością. Równanie dyfuzji pozwala obliczyć oba efekty naraz. Oddzielimy przy tym ustalony rytm dobowy od jednorazowego nagrzewania oraz głębokość tłumienia od granicy, za którą zmiana temperatury miałaby nagle znikać.
Potrzebne wiadomości: Równanie przewodnictwa, funkcje sinusoidalne, amplituda, faza, logarytm i funkcja wykładnicza.
Model półprzestrzeni i jego granice
Współrzędna z rośnie w głąb jednorodnego nieruchomego ośrodka. Stała dyfuzyjność wynosi α. Ośrodek traktujemy jako półnieskończony: dolna granica jest tak daleko, że nie wpływa na rozważany przebieg. Pomijamy źródła energii, ruch wody i powietrza, zmiany wilgotności oraz przemiany fazowe.
Temperaturę powierzchni narzucamy w postaci T(0,t)=T̄+A₀cos(ωt), gdzie ω=2π/P, a P jest okresem. To zadana temperatura, nie zadany strumień promieniowania słonecznego. Szukamy stanu okresowego po zaniku przejściowej części zależnej od rozkładu początkowego. Nie jest to automatycznie rozwiązanie od pierwszej sekundy ogrzewania dowolnego zimnego gruntu.
Jedna długość opisuje amplitudę i fazę
Rozwiązanie ograniczone w głębi ma postać:
T(z,t)=\overline T+A_0e^{-z/\delta}\cos\left(\omega t-\frac{z}{\delta}\right),\qquad \delta=\sqrt{\frac{2\alpha}{\omega}}=\sqrt{\frac{\alpha P}{\pi}}.
Na powierzchni otrzymujemy zadany cosinus. W głębi amplituda A(z)=A₀exp(−z/δ) maleje do zera. Na głębokości δ pozostaje 1/e≈36,8% amplitudy powierzchniowej, a nie zero. Głębokość δ jest skalą tłumienia, nie ostrą granicą przenikania ciepła.
Warto również sprawdzić równanie. Oznaczając φ=ωt−z/δ, dostajemy ∂T/∂t=−ωA₀exp(−z/δ)sinφ i ∂²T/∂z²=−(2/δ²)A₀exp(−z/δ)sinφ. Równość zachodzi, ponieważ 2α/δ²=ω. Zgodność wzoru z warunkami i równaniem jest mocniejszą kontrolą niż sam podobny kształt wykresu.
Kiedy w głębi wypada maksimum?
Powierzchniowy cosinus ma maksimum w t=0 i później co P. Na głębokości z odpowiadające mu maksimum spełnia ωt−z/δ=0. Opóźnienie wynosi:
\Delta t=\frac{z}{\omega\delta}=\frac{P}{2\pi}\frac{z}{\delta}.
Na głębokości δ jest to P/(2π), czyli dla doby około 3,82 h. Ta sama długość, która wyznacza wykładniczy spadek amplitudy, wyznacza też narastanie opóźnienia fazowego. Nie można niezależnie dobrać obu efektów przy jednej stałej α.
Przykład liczbowy bez przypisywania parametrów każdemu gruntowi
Przyjmijmy modelowe α=8,0·10⁻⁷ m²/s i P=86400 s. Wtedy δ≈0,1483 m. Gdy A₀=12 K, na głębokości δ amplituda wynosi około 4,41 K, a na 2δ około 1,62 K. Dodajemy je do średniej T̄ przy wyznaczaniu maksimum, odejmujemy przy minimum. Różnica maksimum–minimum jest dwa razy większa od amplitudy.
Jeżeli okres wzrośnie 365 razy, przy tej samej dyfuzyjności δ wzrośnie √365≈19,1 razy. Wahania roczne mogą więc sięgać znacznie głębiej niż dobowe. Nie wynika z tego prognoza temperatury konkretnej działki: wilgotność, śnieg, warstwy gruntu i rzeczywisty przebieg temperatury powierzchni mogą naruszać założenia.
Dwa czujniki pozwalają oszacować dyfuzyjność
Czujniki na głębokościach z₁ i z₂=z₁+Δz mierzą amplitudy A₁ i A₂ tego samego okresowego składnika. Przy A₁>A₂>0:
\ln\frac{A_1}{A_2}=\frac{\Delta z}{\delta},\qquad \delta=\frac{\Delta z}{\ln(A_1/A_2)},\qquad \alpha=\frac{\pi\delta^2}{P}.
Iloraz amplitud jest bezwymiarowy. Możemy niezależnie porównać opóźnienie maksimów: model przewiduje Δt=(P/2π)ln(A₁/A₂). Niezgodność nie uprawnia do poprawienia dowolnego czujnika według życzenia; może wskazywać dodatkowy transport, niejednorodność lub to, że odczyt nie jest jeszcze okresowy.
Faza jest mierzona modulo 2π. Gdy opóźnienie przekracza cały okres, samo porównanie godzin najbliższych maksimów nie mówi, ile pełnych okresów należy doliczyć. Warto korzystać z ciągłego szeregu głębokości lub dodatkowej informacji, zamiast dowolnie wybierać liczbę pełnych okresów.
Dlaczego nie jest to zwykła fala mechaniczna?
Równanie ma pierwszą pochodną po czasie, a amplituda w głębi silnie maleje. Iloraz głębokości i opóźnienia fazowego zależy od częstotliwości i nie jest uniwersalną prędkością transportu ciepła. Model opisuje dyfuzyjne wygładzanie okresowego wymuszenia, nie nietłumiony impuls biegnący z jedną prędkością.
Sprawdź: czy z samego δ można podać głębokość zamarzania?
Nie. δ mówi o spadku amplitudy w liniowym modelu o stałych własnościach. Zamarzanie wymaga uwzględnienia średniej i przebiegu temperatury, ciepła przemiany, wody oraz warunków powierzchniowych. W tym modelu nie ma ruchomej granicy faz.
Zadania do tego tematu
- Dobowe maksimum temperatury 15 centymetrów pod powierzchnią
- Dlaczego roczny cykl temperatury sięga głębiej niż dobowy?
- Dwa czujniki: dyfuzyjność z amplitud i kontrola opóźnienia
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto