Układ afokalny: luneta, powiększenie kątowe i szerokość wiązki
Luneta ustawiona na odległy przedmiot może wypuszczać wiązkę równoległą, chociaż zmienia pozorną wielkość oglądanego obiektu. Zobaczymy, jak zerowa zdolność skupiająca współistnieje z powiększeniem kątowym i zmianą średnicy wiązki.
W tym materiale
Luneta ustawiona na odległy przedmiot może wypuszczać wiązkę równoległą, chociaż zmienia pozorną wielkość oglądanego obiektu. Zobaczymy, jak zerowa zdolność skupiająca współistnieje z powiększeniem kątowym i zmianą średnicy wiązki.
Potrzebne wiadomości: Ogniskowe ze znakiem, małe kąty, bieg promienia przez dwie soczewki; pomocna znajomość macierzy promienia.
Co znaczy „afokalny”?
Rozpatrujemy dwie cienkie soczewki w powietrzu, z ogniskowymi f₁ i f₂ ze znakiem. Odległy punkt wysyła do przyrządu wiązkę prawie równoległych promieni. W układzie afokalnym każdy taki pęk wychodzi znów równoległy, choć pod innym kątem. Za układem nie ma więc skończonego obrazu punktu odległego, który można wyostrzyć na samym ekranie.
Zależność z poprzedniej lekcji daje warunek Φ = 0:
\frac1{f_1}+\frac1{f_2}-\frac d{f_1f_2}=0,\qquad d=f_1+f_2.
Sumujemy ogniskowe ze znakami. Odstęp fizyczny d ma być dodatni. Dwie soczewki skupiające tworzą układ Keplera, a skupiająca z rozpraszającą w odpowiedniej kolejności — Galileusza. Odwrócenie takiego przyrządu może służyć do poszerzania wiązki.
Powiększenie kątowe z równań promienia
Po podstawieniu d = f₁ + f₂ do macierzy układu otrzymujemy A = −f₂/f₁, C = 0, D = −f₁/f₂. Końcowy kąt nie zależy od wysokości wejścia, tylko od wspólnego kąta padającej wiązki:
\theta_{\mathrm{wy}}=-\frac{f_1}{f_2}\theta_{\mathrm{we}},\qquad M_\theta=-\frac{f_1}{f_2}.
To powiększenie kątowe. Porównuje kierunki promieni, a nie wysokość przedmiotu w milimetrach z wysokością na ekranie. Minus dla dwóch dodatnich ogniskowych oznacza odwrócenie orientacji obrazu. Po drugiej stronie lunety oko dodaje własny układ optyczny i tworzy rzeczywisty obraz na siatkówce.
Kepler i Galileusz: ten sam moduł, inny zwrot
Dla f₁ = 24 cm i f₂ = +6 cm odstęp wynosi 30 cm, a Mθ = −4. Punkt odległy oglądany pod kątem +0,010 rad daje wiązkę wyjściową pod −0,040 rad. Za obiektywem tworzy się rzeczywisty obraz pośredni; okular znajduje się dalej, o własną ogniskową za tym obrazem.
Dla f₁ = 24 cm i f₂ = −6 cm odstęp to 18 cm, a Mθ = +4. Okular przechwytuje zbieżne promienie przed miejscem, w którym obiektyw sam utworzyłby obraz. Obraz oglądany jest prosty. Dodanie dodatnich długości 24 + 6 cm byłoby w tym układzie błędem.
Węższa wiązka i większy kąt
Weźmy dwa promienie tej samej wiązki, czyli o jednakowym θ wejściowym, lecz różnych wysokościach. Człon dθ znika przy odejmowaniu ich wysokości. Dla szerokości wiązki w jednej płaszczyźnie poprzecznej:
\frac{w_{\mathrm{wy}}}{w_{\mathrm{we}}}=\left|\frac{f_2}{f_1}\right|=\frac1{|M_\theta|}.
Oba powyższe przyrządy zmniejszają średnicę osiowej równoległej wiązki 12 mm do 3 mm, jeśli apertury nie obcinają promieni. Czterokrotne powiększenie kątowe idzie w tym modelu w parze z czterokrotnym zmniejszeniem średnicy wiązki. Nie oznacza czterokrotnego wzrostu mocy światła.
Po odwróceniu układu Galileusza pierwsza jest soczewka −6 cm, druga +24 cm, odstęp pozostaje 18 cm. Padająca osiowo wiązka 3 mm rozszerza się do 12 mm, a małe kąty zmniejszają się czterokrotnie. Wynik opisuje idealny bieg promieni. Rzeczywista wiązka ma dyfrakcję, a elementy ograniczoną aperturę.
Dlaczego nie można zwiększać powiększenia bez ograniczeń?
Dobór krótszej ogniskowej okularu zwiększa |Mθ|, lecz nie dodaje szczegółów, których obiektyw nie rozdzielił. Rozdzielczość, liczba zebranych fotonów i szerokość wiązki trafiającej do oka są odrębnymi sprawami. Ich podstawy omawia lekcja o aperturze i rozdzielczości teleskopu. W praktyce liczą się także aberracje, położenie oka, pole widzenia i ewentualne obcięcie wiązki przez oprawy.
Sprawdzenie ustawienia bez patrzenia w silne źródło
Na ławie użyj szkolnego oświetlacza LED i przesłony, a nie Słońca ani wiązki laserowej kierowanej do oka. Dla pęku przygotowanego przez kolimator porównaj jego średnicę na dwóch ekranach kolejno ustawionych za układem. Stała średnica w granicach pomiaru jest sprawdzeniem afokalności osiowego pęku; samo ostre zdjęcie na ekranie byłoby innym testem. Nie pozostawiaj pierwszego ekranu w drodze światła podczas pomiaru drugiego.
Jeśli odległość soczewek zmienimy o Δd, wtedy Φ = −Δd/(f₁f₂). Wyjściowy kąt odzyskuje zależność od wysokości wejścia: promienie tej samej wiązki przestają być równoległe. Dla f₁ = 24 cm, f₂ = 6 cm i Δd = 1 mm otrzymujemy Φ ≈ −0,06944 m⁻¹. To mała, lecz skończona zmiana; przyrząd nie pozostaje dokładnie afokalny tylko dlatego, że nadal przypomina lunetę.
Zadania do tego tematu
- Luneta Keplera: długość tubusu, kąt i średnica wiązki
- Dobierz rozpraszający okular do lunety Galileusza
- Poszerzanie wiązki i zbyt mała druga soczewka
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto