v2.0.9818.1161
Fizyka dla każdego
Układy oddzielonych soczewek: obrazowanie, lunety i pomiar · 3 min czytania

Układ afokalny: luneta, powiększenie kątowe i szerokość wiązki

Luneta ustawiona na odległy przedmiot może wypuszczać wiązkę równoległą, chociaż zmienia pozorną wielkość oglądanego obiektu. Zobaczymy, jak zerowa zdolność skupiająca współistnieje z powiększeniem kątowym i zmianą średnicy wiązki.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Luneta ustawiona na odległy przedmiot może wypuszczać wiązkę równoległą, chociaż zmienia pozorną wielkość oglądanego obiektu. Zobaczymy, jak zerowa zdolność skupiająca współistnieje z powiększeniem kątowym i zmianą średnicy wiązki.

Potrzebne wiadomości: Ogniskowe ze znakiem, małe kąty, bieg promienia przez dwie soczewki; pomocna znajomość macierzy promienia.

Co znaczy „afokalny”?

Rozpatrujemy dwie cienkie soczewki w powietrzu, z ogniskowymi f₁ i f₂ ze znakiem. Odległy punkt wysyła do przyrządu wiązkę prawie równoległych promieni. W układzie afokalnym każdy taki pęk wychodzi znów równoległy, choć pod innym kątem. Za układem nie ma więc skończonego obrazu punktu odległego, który można wyostrzyć na samym ekranie.

Zależność z poprzedniej lekcji daje warunek Φ = 0:

\frac1{f_1}+\frac1{f_2}-\frac d{f_1f_2}=0,\qquad d=f_1+f_2.

Sumujemy ogniskowe ze znakami. Odstęp fizyczny d ma być dodatni. Dwie soczewki skupiające tworzą układ Keplera, a skupiająca z rozpraszającą w odpowiedniej kolejności — Galileusza. Odwrócenie takiego przyrządu może służyć do poszerzania wiązki.

Powiększenie kątowe z równań promienia

Po podstawieniu d = f₁ + f₂ do macierzy układu otrzymujemy A = −f₂/f₁, C = 0, D = −f₁/f₂. Końcowy kąt nie zależy od wysokości wejścia, tylko od wspólnego kąta padającej wiązki:

\theta_{\mathrm{wy}}=-\frac{f_1}{f_2}\theta_{\mathrm{we}},\qquad M_\theta=-\frac{f_1}{f_2}.

To powiększenie kątowe. Porównuje kierunki promieni, a nie wysokość przedmiotu w milimetrach z wysokością na ekranie. Minus dla dwóch dodatnich ogniskowych oznacza odwrócenie orientacji obrazu. Po drugiej stronie lunety oko dodaje własny układ optyczny i tworzy rzeczywisty obraz na siatkówce.

Kepler i Galileusz: ten sam moduł, inny zwrot

Dla f₁ = 24 cm i f₂ = +6 cm odstęp wynosi 30 cm, a Mθ = −4. Punkt odległy oglądany pod kątem +0,010 rad daje wiązkę wyjściową pod −0,040 rad. Za obiektywem tworzy się rzeczywisty obraz pośredni; okular znajduje się dalej, o własną ogniskową za tym obrazem.

Dla f₁ = 24 cm i f₂ = −6 cm odstęp to 18 cm, a Mθ = +4. Okular przechwytuje zbieżne promienie przed miejscem, w którym obiektyw sam utworzyłby obraz. Obraz oglądany jest prosty. Dodanie dodatnich długości 24 + 6 cm byłoby w tym układzie błędem.

Układ Keplera z ogniskowymi plus 24 i plus 6 cm odwraca kąt wejściowy 0,01 rad na minus 0,04 rad. Układ Galileusza z plus 24 i minus 6 cm daje plus 0,04 rad. W obu przypadkach wychodzące promienie są równoległe.
W obu panelach ten sam równoległy pęk pada ukośnie. Wysokości są powiększone względem długości. Podpisy kątów wynikają z rachunku, a nie z mierzenia rysunku. Powiększ rysunek.

Węższa wiązka i większy kąt

Weźmy dwa promienie tej samej wiązki, czyli o jednakowym θ wejściowym, lecz różnych wysokościach. Człon dθ znika przy odejmowaniu ich wysokości. Dla szerokości wiązki w jednej płaszczyźnie poprzecznej:

\frac{w_{\mathrm{wy}}}{w_{\mathrm{we}}}=\left|\frac{f_2}{f_1}\right|=\frac1{|M_\theta|}.

Oba powyższe przyrządy zmniejszają średnicę osiowej równoległej wiązki 12 mm do 3 mm, jeśli apertury nie obcinają promieni. Czterokrotne powiększenie kątowe idzie w tym modelu w parze z czterokrotnym zmniejszeniem średnicy wiązki. Nie oznacza czterokrotnego wzrostu mocy światła.

Po odwróceniu układu Galileusza pierwsza jest soczewka −6 cm, druga +24 cm, odstęp pozostaje 18 cm. Padająca osiowo wiązka 3 mm rozszerza się do 12 mm, a małe kąty zmniejszają się czterokrotnie. Wynik opisuje idealny bieg promieni. Rzeczywista wiązka ma dyfrakcję, a elementy ograniczoną aperturę.

Dlaczego nie można zwiększać powiększenia bez ograniczeń?

Dobór krótszej ogniskowej okularu zwiększa |Mθ|, lecz nie dodaje szczegółów, których obiektyw nie rozdzielił. Rozdzielczość, liczba zebranych fotonów i szerokość wiązki trafiającej do oka są odrębnymi sprawami. Ich podstawy omawia lekcja o aperturze i rozdzielczości teleskopu. W praktyce liczą się także aberracje, położenie oka, pole widzenia i ewentualne obcięcie wiązki przez oprawy.

Sprawdzenie ustawienia bez patrzenia w silne źródło

Na ławie użyj szkolnego oświetlacza LED i przesłony, a nie Słońca ani wiązki laserowej kierowanej do oka. Dla pęku przygotowanego przez kolimator porównaj jego średnicę na dwóch ekranach kolejno ustawionych za układem. Stała średnica w granicach pomiaru jest sprawdzeniem afokalności osiowego pęku; samo ostre zdjęcie na ekranie byłoby innym testem. Nie pozostawiaj pierwszego ekranu w drodze światła podczas pomiaru drugiego.

Jeśli odległość soczewek zmienimy o Δd, wtedy Φ = −Δd/(f₁f₂). Wyjściowy kąt odzyskuje zależność od wysokości wejścia: promienie tej samej wiązki przestają być równoległe. Dla f₁ = 24 cm, f₂ = 6 cm i Δd = 1 mm otrzymujemy Φ ≈ −0,06944 m⁻¹. To mała, lecz skończona zmiana; przyrząd nie pozostaje dokładnie afokalny tylko dlatego, że nadal przypomina lunetę.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.