Pomiar soczewki rozpraszającej: przesunięcie obrazu i niepewność
Soczewka rozpraszająca może utworzyć rzeczywisty obraz, jeśli pada na nią dostatecznie zbieżna wiązka. Wykorzystamy to do wyznaczenia ujemnej ogniskowej z trzech odczytów położenia. Osobno sprawdzimy, jak wspólny odczyt soczewki wpływa na niepewność dwóch obliczanych odległości.
W tym materiale
Soczewka rozpraszająca może utworzyć rzeczywisty obraz, jeśli pada na nią dostatecznie zbieżna wiązka. Wykorzystamy to do wyznaczenia ujemnej ogniskowej z trzech odczytów położenia. Osobno sprawdzimy, jak wspólny odczyt soczewki wpływa na niepewność dwóch obliczanych odległości.
Potrzebne wiadomości: Obraz rzeczywisty i przedmiot pozorny, równanie soczewki, niepewność standardowa; w części o budżecie także pochodne cząstkowe.
Najpierw obraz bez badanej soczewki
Ustawiamy podświetlony wzór, pomocniczą soczewkę skupiającą i ekran na jednej osi. Źródłem może być szkolny oświetlacz LED; nie kierujemy soczewek na Słońce i nie patrzymy w silną wiązkę. Ustalamy ostre położenie obrazu i zapisujemy jego współrzędną b. Przedmiot i soczewka pomocnicza pozostają potem nieruchome.
Usuwamy ekran z drogi promieni, wstawiamy badaną cienką soczewkę rozpraszającą przy współrzędnej d < b, a ekran przesuwamy za nią do nowego ostrego obrazu przy współrzędnej z. Wszystkie trzy odczyty pochodzą z tej samej skali ławy. Nie trzeba znać ogniskowej soczewki pomocniczej, jeśli b zostało zmierzone.
Ujemna odległość przedmiotu wynika z geometrii
W chwili wstawienia badanej soczewki promienie zmierzają jeszcze ku staremu obrazowi. Od niej do tego punktu pozostaje r = b − d > 0, więc s = −r. Nowy rzeczywisty obraz znajduje się w odległości q = z − d > 0. Stąd:
\Phi_2=\frac1{f_2}=-\frac1r+\frac1q=\frac1{z-d}-\frac1{b-d},\qquad f_2=\frac{rq}{r-q}.
Rozpraszająca soczewka osłabia zbieżność: q > r, zatem mianownik r − q jest ujemny. Otrzymana ujemna ogniskowa nie bierze się z dopisania minusa po rachunku, lecz ze znaku odległości przedmiotu.
Przykład modelowy: b = 30 cm, d = 20 cm, z = 40 cm. Wtedy r = 10 cm, q = 20 cm oraz Φ₂ = 5 − 10 = −5 m⁻¹, czyli f₂ = −20 cm. Obraz odsuwa się o 10 cm względem pierwotnego położenia. Wielkość q = 20 cm jest odległością od soczewki badanej, a nie całym przesunięciem ekranu.
Gdzie wolno wstawić soczewkę, aby pozostał obraz na ekranie?
Nie każda pozycja d zapewni rzeczywisty obraz. Z 1/q = 1/r − 1/|f₂| wynika:
q=\frac{r|f_2|}{|f_2|-r},\qquad 0<r<|f_2|.
Przy r = |f₂| wiązka końcowa jest równoległa, a skończone q nie istnieje. Gdy r > |f₂|, wychodzące promienie rozbiegają się i obraz jest pozorny. Brak ostrości na ekranie nie dowodzi wtedy uszkodzenia soczewki. W pierwszej próbie można zbliżać badaną soczewkę do miejsca starego obrazu, zmniejszając r, aż ekran da obraz rzeczywisty.
Seria pomiarów sprawdza więcej niż jedno podstawienie
Dla kilku położeń d wyznacz q i r. W modelu tej samej cienkiej soczewki wszystkie wartości Φ₂ = 1/q − 1/r powinny zgadzać się w granicach niepewności. Wykres 1/q w funkcji 1/r powinien mieć nachylenie 1 oraz ujemny wyraz wolny 1/f₂. Sama prosta dopasowana z dowolnym nachyleniem nie potwierdza jeszcze tego modelu.
Na potrzeby planowania można policzyć serię dla f₂ = −20 cm: przy r = 5, 10 i 15 cm otrzymamy odpowiednio q = 6,667, 20 i 60 cm. To dane obliczone, nie pomiar laboratoryjny. Położenie zbyt bliskie granicy r = 20 cm wymaga bardzo długiej ławy. Z kolei bardzo małe r daje q bliskie r, a ogniskowa wynika z różnicy dwóch podobnych odwrotności i staje się wrażliwa na odczyty.
Trzy odczyty nie tworzą dwóch niezależnych odległości
W r = b − d i q = z − d występuje to samo d. Nie należy więc automatycznie traktować r i q jako niezależnych. Wprowadzając Φ₂ bezpośrednio jako funkcję b, d i z, dla niezależnych niepewności standardowych tych trzech odczytów i małych błędów otrzymujemy:
u^2(\Phi_2)=\frac{u^2(b)}{r^4}+\frac{u^2(z)}{q^4}+\left(\frac1{q^2}-\frac1{r^2}\right)^2u^2(d).
Współczynnik przy u(d) to różnica pochodnych, ponieważ przesunięcie odczytu d zmienia obie odległości razem. Znając Φ₂ różne od zera, przy niewielkiej względnej niepewności możemy użyć u(f₂) ≈ u(Φ₂)/Φ₂². Niepewność standardowa nie jest gwarantowaną granicą błędu.
Wspólne przesunięcie zera całej skali nie zmienia r ani q; pochodne względem b, d i z sumują się do zera. Błąd skali długości się nie znosi. Jeśli b wykorzystujemy w całej serii, wyniki tej serii dzielą także niepewność b. Nie wolno zmniejszać jej przez zwykłe dzielenie przez pierwiastek z liczby ustawień.
Protokół obserwacji i granice wniosku
Zapisuj położenia, barwę źródła, używaną aperturę i przedział ustawień ekranu, które uznajesz za ostre. Zmieniaj położenie ekranu w obie strony, aby sprawdzić wpływ oceny ostrości. Dla każdego ustawienia sprawdź, czy wstawienie soczewki nie przesunęło obrazu poprzecznie; takie przesunięcie wskazuje problem ze współosiowością.
Powtórz serię z mniejszą aperturą i z tym samym pasmem światła. Zależność wyniku od apertury może ujawnić aberrację sferyczną, ale wymaga odróżnienia od zmiany niepewności ostrości. Przy grubej soczewce odległości trzeba odnosić do odpowiednich płaszczyzn głównych, a nie arbitralnej krawędzi oprawy. Wynik doświadczenia jest oceną ogniskowej w określonym modelu, paśmie i warunkach; liczba cyfr kalkulatora nie określa jego dokładności.
Zadania do tego tematu
- Trzy położenia na ławie i nieznana ujemna ogniskowa
- Czy trzy ustawienia opisują tę samą soczewkę?
- Wspólny odczyt położenia soczewki w budżecie niepewności
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto