Odstęp między soczewkami: zdolność skupiająca i położenie ogniska
Dwie soczewki w kontakcie mają wspólną wysokość załamania promienia. Po ich rozsunięciu druga działa już na innej wysokości. Wyprowadzimy poprawkę zależną od odstępu i sprawdzimy, dlaczego ogniskowej zastępczej nie można po prostu odmierzyć od ostatniej soczewki.
W tym materiale
Dwie soczewki w kontakcie mają wspólną wysokość załamania promienia. Po ich rozsunięciu druga działa już na innej wysokości. Wyprowadzimy poprawkę zależną od odstępu i sprawdzimy, dlaczego ogniskowej zastępczej nie można po prostu odmierzyć od ostatniej soczewki.
Potrzebne wiadomości: Równanie cienkiej soczewki, małe kąty w radianach oraz mnożenie macierzy 2 × 2 albo śledzenie wysokości promienia.
Wysokość i kierunek wystarczą do śledzenia promienia
Przyjmujemy powietrze po obu stronach i między cienkimi soczewkami. Promień opisują wysokość h nad osią oraz mały kąt θ ze znakiem do dodatniej osi z; θ > 0 oznacza ruch w górę przy wzroście z. W przybliżeniu paraksjalnym po swobodnym przebyciu odległości d mamy h₂ = h₁ + dθ₁. Soczewka zmienia kąt o −h/f, zachowując wysokość w swojej płaszczyźnie.
P(d)=\begin{pmatrix}1&d\\0&1\end{pmatrix},\qquad L(f)=\begin{pmatrix}1&0\\-1/f&1\end{pmatrix}.
Wektor ma tu kolejność (h, θ). W źródłach spotyka się też (θ, h) lub (nθ, h); wtedy miejsca elementów macierzy i ich znaczenie się zmieniają. Dla tej lekcji mnożenie odbywa się od prawej, zgodnie z kolejnością napotykanych elementów:
\begin{pmatrix}h_{\mathrm{wy}}\\\theta_{\mathrm{wy}}\end{pmatrix}=L(f_2)P(d)L(f_1)\begin{pmatrix}h_{\mathrm{we}}\\\theta_{\mathrm{we}}\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}A&B\\C&D\end{pmatrix}\begin{pmatrix}h_{\mathrm{we}}\\\theta_{\mathrm{we}}\end{pmatrix}.
A=1-\frac d{f_1},\quad B=d,\quad C=-\left(\frac1{f_1}+\frac1{f_2}-\frac d{f_1f_2}\right),\quad D=1-\frac d{f_2}.
A i D są bezwymiarowe, B ma jednostkę długości, a C jej odwrotności. Sprawdzenie AD − BC = 1 jest użyteczną kontrolą mnożenia dla tego układu w tym samym ośrodku. Nie zastępuje kontroli kolejności soczewek.
Wyprowadzenie bez macierzy: wiązka równoległa
Promień wchodzi na wysokości h z θ = 0. Za L₁ ma kąt −h/f₁, a na L₂ wysokość h₂ = h(1 − d/f₁). Druga zmiana kierunku wynosi −h₂/f₂, dlatego:
\theta_{\mathrm{wy}}=-h\left(\frac1{f_1}+\frac1{f_2}-\frac d{f_1f_2}\right)=-\Phi h,\qquad \Phi=\frac1F.
Φ oznacza zdolność skupiającą układu, F jego ogniskową zastępczą. Używamy Φ, aby nie pomylić tej wielkości z bezwymiarowym elementem D macierzy. Gdy ogniskowe i d są w metrach, Φ otrzymujemy w m⁻¹, czyli dioptriach. Przy d = 0 znika poprawka i odzyskujemy znane dodawanie zdolności soczewek stykających się.
Dla dwóch dodatnich ogniskowych wzrost d zmniejsza Φ. Przy d = f₁ + f₂ otrzymujemy Φ = 0: równoległa wiązka wychodzi równoległa. To przypadek układu afokalnego, omawiany w następnej lekcji. Zero dotyczy odwrotności ogniskowej, nie ogniskowej równej zero.
Od ostatniej soczewki do ogniska
Za L₂ promień ma wysokość Ah i kąt −Φh. Po przebyciu jeszcze odległości b jego wysokość wynosi Ah − bΦh. Aby dotarł do osi, potrzeba b = A/Φ, o ile Φ ≠ 0. Jest to odległość tylnego ogniska ze znakiem od płaszczyzny L₂. Na ogół różni się od F:
b=\frac{1-d/f_1}{\Phi}=AF.
Dla f₁ = 20 cm, f₂ = 10 cm i d = 8 cm mamy Φ = 5 + 10 − 0,08·5·10 = 11 m⁻¹, F = 9,091 cm oraz A = 0,6. Odległość ogniska od L₂ wynosi jednak b = 5,455 cm. Całkowita współrzędna ogniska to z = 13,455 cm. Przyłożenie linijki do L₂ i odmierzenie F = 9,091 cm dałoby niewłaściwe położenie ekranu.
Skąd mierzymy ogniskową układu?
Dla Φ ≠ 0 można zastąpić układ opisem z dwiema płaszczyznami głównymi H i H′. Ich przesunięcia ze znakiem względem L₁ i L₂, przy dodatnim zwrocie w prawo, wynoszą:
z_H-z_{L_1}=\frac{1-D}{\Phi},\qquad z_{H'}-z_{L_2}=\frac{A-1}{\Phi}.
W przykładzie H leży 7,273 cm za L₁, a H′ 3,636 cm przed L₂, czyli przy z = 4,364 cm. Ognisko leży o F = 9,091 cm dalej niż H′. Płaszczyzny główne nie muszą występować w tej samej kolejności przestrzennej co soczewki. To punkty odniesienia opisu zastępczego, nie fizyczne załamania promienia.
Znak Φ sam nie mówi, po której stronie ostatniej soczewki leży tylne ognisko: o tym decyduje b = A/Φ. Przy dużym odstępie promienie mogły już przeciąć oś między soczewkami. Dla Φ = 0 powyższe wzory na skończone F i płaszczyzny główne nie mają zastosowania.
Co zmienia odwrócenie kolejności?
Po zamianie L₁ i L₂ przy tym samym d wartość Φ pozostaje taka sama, bo jej wzór jest symetryczny. Zmienia się A, a więc położenie ogniska od wyjściowej soczewki. W naszym przykładzie A staje się 0,2 i b = 1,818 cm. Oba kierunki mają tę samą ogniskową zastępczą 9,091 cm, ale inne odcinki od końca układu do ekranu.
Nie wynika z tego, że dowolne obrazy są identyczne po odwróceniu układu. Dla przedmiotu w skończonej odległości potrzebne są pełne dane, na przykład sekwencja obrazowania z poprzedniej lekcji. Rzeczywiste soczewki mają grubość i zależność ogniskowej od barwy; przy większych kątach dochodzą aberracje. Model dwóch cienkich soczewek pozwala obliczyć przewidywanie, z którym można porównać pomiar.
Zadania do tego tematu
- Ta sama ogniskowa, dwa różne położenia ekranu
- Ujemna zdolność układu i rzeczywiste ognisko za nim
- Dobór odstępu i wpływ dwumilimetrowej tolerancji
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto