Dwie osie widma Plancka: inne maksima, ta sama moc w paśmie
Ta sama wiązka może mieć inne położenie maksimum na wykresie na mikrometr i na wykresie na teraherc. Nie zmienia się przy tym energia w rzeczywistym paśmie. Rozdzielimy zmianę gęstości od zmiany samego promieniowania i obliczymy moc przechodzącą przez filtr.
W tym materiale
Ta sama wiązka może mieć inne położenie maksimum na wykresie na mikrometr i na wykresie na teraherc. Nie zmienia się przy tym energia w rzeczywistym paśmie. Rozdzielimy zmianę gęstości od zmiany samego promieniowania i obliczymy moc przechodzącą przez filtr.
Potrzebne wiadomości: Prawo Plancka, pochodna funkcji wykładniczej, podstawienie w całce, radian i kąt bryłowy.
Wartość gęstości zależy od szerokości przedziału
Wąski przedział długości fali i odpowiadający mu przedział częstotliwości zawierają tę samą moc. Zachowujemy pole źródła i geometrię zbierania. Wówczas
B_\lambda\,d\lambda=B_\nu\,|d\nu|,\qquad \nu=\frac{c}{\lambda},\qquad \left|\frac{d\nu}{d\lambda}\right|=\frac{c}{\lambda^2}.
Moduł pochodnej usuwa znak wynikający z przeciwnej kolejności osi. Zatem Bλ = Bνc/λ², jeśli długość fali jest w metrach, a częstotliwość w hercach. Czynnik c/λ² jest jakobianem zmiany zmiennej. Zależy od położenia w widmie, więc zmienia kształt krzywej, a nie tylko jednostkę osi poziomej. To powód, dla którego samo zastąpienie etykiety λ przez c/ν daje błędne widmo.
Dla wykresów na µm i THz trzeba dodatkowo uwzględnić skale jednostek: Bλ,µm = 10⁻⁶Bλ,m i Bν,THz = 10¹²Bν,Hz. Przy 300 K i 10 µm wartości wynoszą odpowiednio 9,924033 W/(m²·sr·µm) oraz 3,310301 W/(m²·sr·THz). Nie powinny być liczbowo równe: lokalnej szerokości 1 µm odpowiada około 2,997925 THz.
Jak zamienić granice pasma?
Dłuższa fala ma mniejszą częstotliwość. Dla 0 < λ₁ < λ₂ zapisujemy całkę z odwróconą kolejnością przeliczonych granic:
\int_{\lambda_1}^{\lambda_2} B_\lambda\,d\lambda=\int_{c/\lambda_2}^{c/\lambda_1}B_\nu\,d\nu.
Pasmo 8–12 µm odpowiada 24,98270483–37,47405725 THz. Dla 300 K każda całka wynosi około 38,50042393 W/(m²·sr). Nie używamy tu liniowego przeliczenia całej szerokości przez pochodną w środku pasma: to przybliżenie lokalne, a ν = c/λ jest funkcją nieliniową.
Dwa maksima, jedno ciało czarne
W zmiennej x = hc/(λkT) radiancja Bλ jest proporcjonalna do x⁵/(exp(x) − 1). Dla Bν używamy x = hν/(kT) i potęgi x³. Warunek zerowej pochodnej funkcji xⁿ/(exp(x) − 1) upraszcza się do
n(1-e^{-x})=x.
Szukamy dodatniego, niezerowego rozwiązania. Dla n = 5 wynosi ono 4,965114232, a dla n = 3 wynosi 2,821439372. Otrzymujemy
\lambda_{\max}T=\frac{hc}{4{,}965114232\,k},\qquad \frac{\nu_{\max}}{T}=\frac{2{,}821439372\,k}{h}.
Przy 6000 K maksimum Bλ leży przy 0,48296199 µm, natomiast maksimum Bν przy 352,735545 THz. Fala odpowiadająca tej częstotliwości ma długość 0,84990714 µm. Dwa maksima wskazują różne części widma. Ostrzeżenie z lekcji o prawie Wiena ma więc ścisłą przyczynę: porównujemy różne gęstości.
Udział energii przechodzącej przez filtr
Idealny filtr przepuszcza całe promieniowanie w paśmie [λ₁, λ₂] i nic poza nim. Dla ciała czarnego udział energii F otrzymamy, dzieląc emitancję pasma przez σT⁴. Po podstawieniu x = hc/(λkT) element dλ wnosi dodatkową potęgę x i znak. Wynik to
F(T;\lambda_1,\lambda_2)=\frac{15}{\pi^4}\int_{hc/(\lambda_2kT)}^{hc/(\lambda_1kT)}\frac{x^3}{e^x-1}\,dx.
Normalizacja wynika z całki po całym widmie. Rozwinięcie 1/(exp(x) − 1) = Σ exp(−nx), dla n od 1 do nieskończoności, daje po całkowaniu 6Σ1/n⁴ = π⁴/15. W ten sposób prawo Plancka prowadzi do prawa Stefana–Boltzmanna ze stałą
\sigma=\frac{2\pi^5k^4}{15h^3c^2}\approx5{,}670374419\cdot10^{-8}\ \mathrm{W/(m^2K^4)}.
Dla filtra 400–700 nm udział wynosi około 8,091916% przy 3000 K i 37,574229% przy 6000 K. Całkowita moc rośnie 16 razy, lecz moc w tym stałym paśmie rośnie około 74,29485 razy. Wynika to ze wzrostu całej emisji oraz przesunięcia większej części widma do zakresu filtra. Dla bardzo wysokiej temperatury maksimum przesunie się dalej, ku ultrafioletowi: udział stałego pasma nie musi rosnąć bez końca.
Kiedy wystarczy wartość w środku pasma?
Przybliżenie całki przez Bλ(λśr)Δλ działa wtedy, gdy widmo jest dostatecznie płaskie w całym rozpatrywanym przedziale. Nie wystarczy nazwać filtr „wąskim”. Dla 3000 K i 400–700 nm iloczyn wartości przy 550 nm oraz szerokości 0,300 µm daje 115962,9212 W/(m²·sr). Dokładna całka to 118303,6818 W/(m²·sr); błąd wynosi około −1,97860%. Pięć próbek i metoda Simpsona, zbadane w zadaniu, pozwalają sprawdzić wpływ krzywizny widma.
Oś logarytmiczna nie zachowuje pola pod Bλ
Na wykresie z liniową osią λ pole pod Bλ odpowiada całce po dλ. Gdy oś pozioma jest logarytmiczna, to samo geometryczne pole już nią nie jest. Ponieważ dλ = λ d(lnλ), gęstość na jednostkę logarytmu wynosi λBλ. Analogicznie dla częstotliwości mamy νBν, a te gęstości są równe w odpowiadających sobie punktach:
\lambda B_\lambda=\nu B_\nu.
W pracowni obie osie poziome są logarytmiczne, aby objąć widma chłodnych i gorących źródeł. Pionowy cień wskazuje wybrane granice, a odczyty powstają z oddzielnych całek. Nie porównuj pól cienia ani wysokości krzywych w panelach o różnych jednostkach. Zamień kolejność granic filtra i sprawdź, dlaczego moc pozostaje taka sama; potem ustaw równe granice i wyjaśnij zerową moc pasma.
Źródło definicji i transformacji: NBS/NIST, Optical Radiation Measurements, rozdział 12, §3.1.1–3.1.5. Wartości stałych pochodzą z aktualnych definicji SI, a nie z zaokrągleń w starszym podręczniku.
Zadania do tego tematu
- Z mikrometrów na teraherce bez zgubienia mocy
- Filtr 400–700 nm: dlaczego moc rośnie szybciej niż T do czwartej?
- Pięć próbek widma: sprawdź przybliżenie jedną długością fali
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto