v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Promieniowanie Plancka i radiometria pasmowa · 4 min czytania

Prawo Plancka: od energii modów do radiancji i emitancji

Detektor nie zbiera całego światła wysyłanego przez powierzchnię. Widzi określony fragment źródła, wycinek kierunków i pasmo widma. Prawo Plancka pozwala policzyć tę część promieniowania, jeśli najpierw określimy, co dokładnie oznacza gęstość widmowa.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Detektor nie zbiera całego światła wysyłanego przez powierzchnię. Widzi określony fragment źródła, wycinek kierunków i pasmo widma. Prawo Plancka pozwala policzyć tę część promieniowania, jeśli najpierw określimy, co dokładnie oznacza gęstość widmowa.

Potrzebne wiadomości: Energia fotonu, temperatura bezwzględna, czynnik Boltzmanna, szereg geometryczny, pochodna i całka oznaczona.

Co opisuje radiancja widmowa?

Rozważamy promieniowanie cieplne w próżni, w równowadze termicznej przy dodatniej temperaturze bezwzględnej T. Idealne ciało czarne pochłania całe padające promieniowanie. Jego radiancję widmową oznaczamy B. Dla małego elementu powierzchni dA, kierunku nachylonego o kąt θ do normalnej oraz kąta bryłowego dΩ moc w przedziale dλ wynosi

dP=B_\lambda(T)\cos\theta\,dA\,d\Omega\,d\lambda.

Czynnik cosθ uwzględnia pole powierzchni widziane z danego kierunku. Jednostką Bλ w zapisie SI jest W/(m²·sr·m). Ostatni metr pochodzi z szerokości pasma długości fali: nie opisuje objętości. Na wykresie wygodniej podawać W/(m²·sr·µm). Wartość liczbowa takiej gęstości jest milion razy mniejsza niż wartości na metr długości fali. W obu zapisach całka po tym samym paśmie daje tę samą radiancję w W/(m²·sr).

Dlaczego energia modu nie wynosi zawsze kT?

Mod pola o częstotliwości ν może zawierać n = 0, 1, 2, … fotonów. Jego energia wzbudzenia to nhν, gdzie h jest stałą Plancka. W równowadze wagi stanów są proporcjonalne do exp(−nhν/kT). Stała k jest stałą Boltzmanna. Wprowadźmy q = exp(−hν/kT), zatem 0 < q < 1. Szereg geometryczny i jego pochodna dają

Z=\sum_{n=0}^{\infty}q^n=\frac{1}{1-q},\qquad \sum_{n=0}^{\infty}nq^n=\frac{q}{(1-q)^2}.

Po podzieleniu drugiej sumy przez Z otrzymujemy średnią liczbę fotonów w modzie, a następnie średnią energię wzbudzenia:

\langle n\rangle=\frac{1}{\exp(h\nu/kT)-1},\qquad \langle E\rangle=\frac{h\nu}{\exp(h\nu/kT)-1}.

Nie jest to energia jednego fotonu: ta nadal wynosi hν. Średnia dotyczy zmiennej liczby fotonów w modzie. Nie dopisujemy energii zerowej oscylatora do strumienia cieplnego. Gdy hν jest znacznie mniejsze od kT, rozwinięcie wykładnika daje średnią energię bliską kT. Mody o dużym hν są znacznie rzadziej obsadzone.

Od modów wnęki do prawa Plancka

Liczba modów elektromagnetycznych na jednostkę objętości i częstotliwości wynosi 8πν²/c³; ten wynik z liczenia fal we wnęce uwzględnia dwie polaryzacje. Mnożymy go przez średnią energię modu. Dla izotropowego pola związek gęstości energii uν z radiancją to Bν = cuν/(4π). Dostajemy

u_\nu=\frac{8\pi h\nu^3}{c^3}\frac{1}{\exp(h\nu/kT)-1},\qquad B_\nu=\frac{2h\nu^3}{c^2}\frac{1}{\exp(h\nu/kT)-1}.

Po przeliczeniu gęstości na jednostkę długości fali otrzymujemy drugą postać:

B_\lambda=\frac{2hc^2}{\lambda^5}\frac{1}{\exp(hc/\lambda kT)-1}.

Samo podstawienie ν = c/λ do Bν nie wystarcza: przedziały dν i dλ mają inne szerokości. Dokładne przeliczenie i zmianę maksimum wyprowadzimy w następnej lekcji. Tutaj porównujemy widma na wspólnej osi długości fali, bez niezależnego normalizowania wysokości krzywych.

Radiancja na mikrometr dla 3000 K i 6000 K na wspólnej liniowej skali; wyższa temperatura podnosi całe widmo i przesuwa maksimum ku krótszym falom.
Obie krzywe obliczono z prawa Plancka. Oś pionowa jest wspólna: niższa krzywa nie została sztucznie powiększona.

Skąd w emitancji bierze się π, a nie 2π?

Emitancja Mλ to moc wysyłana w całą zewnętrzną półprzestrzeń z jednostki powierzchni i pasma. Ciało czarne ma radiancję niezależną od kierunku, ale w całce trzeba zachować rzut cosθ. W sferycznych współrzędnych dΩ = sinθ dθ dφ:

M_\lambda=B_\lambda\int_0^{2\pi}d\varphi\int_0^{\pi/2}\cos\theta\sin\theta\,d\theta=\pi B_\lambda.

Cały kąt bryłowy półsfery wynosi 2π sr, lecz sam ten kąt nie jest współczynnikiem przeliczenia mocy. Dla stożka wokół normalnej o kącie połówkowym θmax ta sama całka daje πsin²θmax. Stożek 30° zbiera więc jedną czwartą mocy wychodzącej do półsfery, mimo że jego kąt bryłowy stanowi inną część 2π.

Wykres udziału mocy w stożku względem kąta połówkowego: sin²θ; 30 stopni daje 25 procent, 60 stopni 75 procent, 90 stopni 100 procent.
Udział dotyczy rozproszonej emisji i stożka wokół normalnej. To całka z cosθ dΩ, a nie samo pole wycinka półsfery.

Przykład z podczerwieni

Dla T = 300 K i λ = 10 µm bezwymiarowy wykładnik x = hc/(λkT) wynosi 4,795923. Prawo Plancka daje Bλ ≈ 9,924033 W/(m²·sr·µm), a zatem Mλ ≈ 31,177270 W/(m²·µm). Te liczby opisują gęstość w jednym miejscu widma, nie moc w całej podczerwieni. Całka po wszystkich dodatnich długościach fali daje M = σT⁴ ≈ 459,300328 W/m². Nie wolno przemnożyć wartości w maksimum przez dowolnie wybraną szerokość i nazwać wyniku całkowitą emitancją.

Dwa przybliżenia z jawnym warunkiem

Dla x ≪ 1 rozwijamy exp(x) − 1 ≈ x i otrzymujemy prawo Rayleigha–Jeansa. Dla x ≫ 1 pomijamy jedynkę w mianowniku i otrzymujemy przybliżenie Wiena:

B_{\lambda,\mathrm{RJ}}=\frac{2ckT}{\lambda^4},\qquad B_{\lambda,\mathrm{W}}=\frac{2hc^2}{\lambda^5}e^{-x}.

Sprawdzian dokładności jest prostszy niż zgadywanie, czy fala jest „długa”. Błąd względny Wiena względem Plancka wynosi −exp(−x), natomiast błąd Rayleigha–Jeansa to [exp(x) − 1]/x − 1. Wien zaniża wynik, a Rayleigh–Jeans go zawyża. Wybór przybliżenia zależy jednocześnie od temperatury i długości fali.

Przewidź wynik przed zmianą suwaka

W pracowni widma Plancka ustaw emisyjność 100% i stałe pasmo. Podwojenie temperatury zwiększy radiancję przy każdej ustalonej długości fali, ale na ogół nie dokładnie szesnastokrotnie. Czynnik 16 dotyczy całki po całym widmie. Porównuj odczyty: skala pionowa wykresu dopasowuje się do temperatury. Opis nie obejmuje laserów, silnie nierównowagowych źródeł ani wymiany w polu bliskim.

Stałe używane w przykładach są dokładnymi stałymi definiującymi SI: h = 6,62607015·10⁻³⁴ J·s, c = 299792458 m/s i k = 1,380649·10⁻²³ J/K. Wyprowadzenie i konwencje radiometryczne: NBS/NIST, Optical Radiation Measurements, rozdział 12, §3.1; obsadzenie modów: MIT, Fundamentals of Photonics, rozdział 3.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.