v2.0.9810.9935
Fizyka dla każdego
Atomy, jądra i szczególna teoria względności · 3 min czytania

Energia relatywistyczna, pęd i przemiana masy w energię

Przy dużych szybkościach energia kinetyczna nie jest już równa mv²/2. Energia spoczynkowa pozostaje jednak częścią tego samego bilansu. O zachowaniu energii i pędu trzeba pamiętać również przy tworzeniu i anihilacji cząstek.

Opublikowano: 13.10.2026 · Ostatnio zmieniany: 03.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Przy dużych szybkościach energia kinetyczna nie jest już równa mv²/2. Energia spoczynkowa pozostaje jednak częścią tego samego bilansu. O zachowaniu energii i pędu trzeba pamiętać również przy tworzeniu i anihilacji cząstek.

Potrzebne wiadomości: Energia spoczynkowa, pęd, współczynnik gamma.

Trzy wielkości, których nie wolno utożsamić

Cząstka o masie m ma energię spoczynkową E₀ = mc² również wtedy, gdy w wybranym układzie odniesienia nie porusza się. Przy ruchu jej energia całkowita E rośnie. Energia kinetyczna Ek jest tylko nadwyżką ponad wartość spoczynkową:

E_0=mc^2,\qquad E=\gamma mc^2,\qquad E_k=E-E_0=(\gamma-1)mc^2.

Współczynnik γ = 1/√(1 − v²/c²) jest bezwymiarowy. Masa m pozostaje masą niezmienniczą; nie trzeba wprowadzać zmiennej „masy relatywistycznej”. Dla v = 0 otrzymujemy γ = 1, energię E = E₀ i zerową energię ruchu. To prosta kontrola poprawności wzorów.

Jak energia łączy się z pędem?

Pęd masywnej cząstki ma wartość p = γmv. Eliminując szybkość z tego wzoru i z E = γmc², dostajemy:

E^2-p^2c^2=\gamma^2m^2c^4\left(1-\frac{v^2}{c^2}\right)=m^2c^4.

Stąd wynika relacja energia–pęd:

E^2=p^2c^2+m^2c^4,\qquad \frac vc=\frac{pc}{E}.

W drugim związku zakładamy m dodatnie. Iloraz pc/E jest bezwymiarowy. W pierwszym wzorze wszystkie trzy składniki mają jednostkę kwadratu energii. Jeśli E podajemy w MeV, to pc również w MeV, a p w MeV/c. Zapis p = 75 MeV bez dzielenia przez c myliłby pęd z energią.

Przykład: od γ do energii, pędu i szybkości

Cząstka ma E₀ = 100 MeV i γ = 1,25. Najpierw liczymy dwie energie:

E=1{,}25\cdot100\,\mathrm{MeV}=125\,\mathrm{MeV},\qquad E_k=125-100=25\,\mathrm{MeV}.

Następnie z niezmiennika wyznaczamy pc:

pc=\sqrt{E^2-E_0^2}=\sqrt{125^2-100^2}\,\mathrm{MeV}=75\,\mathrm{MeV},\qquad p=75\,\mathrm{MeV}/c.

Szybkość wynosi v/c = 75/125 = 0,60. Kontrola w drugą stronę daje γ = 1/√(1 − 0,60²) = 1,25. Klasyczna energia przy tej szybkości wyniosłaby:

E_{k,\mathrm{kl}}=\frac{mv^2}{2}=\frac{E_0}{2}\left(\frac vc\right)^2=18\,\mathrm{MeV}.

Wynik klasyczny jest tutaj o 7 MeV, czyli 28% wyniku relatywistycznego, za mały. Nie jest to zakres dobrej dokładności przybliżenia mv²/2. Przy małych v rozwinięcie γ ≈ 1 + v²/(2c²) prowadzi natomiast do Ek ≈ mv²/2, więc oba opisy zgadzają się w odpowiedniej granicy.

Foton ma energię i pęd, choć jego masa spoczynkowa jest zerowa

Dla fotonu relacja energia–pęd przyjmuje postać E = pc. Nie obliczamy jej przez jednoczesne podstawienie m = 0 i nieskończonego γ do wzoru masywnej cząstki. Foton jest odrębnym przypadkiem o zerowym niezmienniku E² − p²c². Cząstka o dodatniej masie nie osiąga c przy skończonej energii.

Anihilacja: zachowujemy jednocześnie energię i wektor pędu

Elektron i pozyton mają po około 511 keV energii spoczynkowej. Jeśli w układzie środka pędu ich energia kinetyczna jest pomijalna, stan początkowy ma energię 1022 keV oraz zerowy całkowity pęd. W kanale dwufotonowym:

E_1+E_2=1022\,\mathrm{keV},\qquad \boldsymbol p_1+\boldsymbol p_2=0.

Dwa niezerowe wektory sumują się do zera, gdy są przeciwne i mają równe wartości. Ponieważ dla każdego fotonu p = E/c, energie także są równe: po 511 keV. Jeden foton o energii 1022 keV zachowałby energię, ale niósłby niezerowy pęd. Nie mógłby sam stanowić takiego stanu końcowego.

Dwa przeciwbieżne fotony po 511 keV zachowują energię i zerowy pęd spoczywającej pary.
Równe energie i przeciwne kierunki dotyczą układu środka pędu.

Jeśli para w tym samym układzie ma dodatkowo łącznie 200 keV energii kinetycznej, całkowita energia wynosi 1222 keV. Przy końcowych dwóch fotonach każdy ma wtedy 611 keV, nadal w przeciwnym kierunku do drugiego. Ruch początkowy nie znika z bilansu. W innym układzie odniesienia oba fotony nie muszą mieć jednakowych energii.

Nie wystarczy zsumować energii spoczynkowych składników

Dla całego układu dodajemy energie oraz wektorowo pędy wszystkich składników. Jego masa niezmiennicza M spełnia:

M^2c^4=E_{\text{cał}}^2-c^2|\boldsymbol p_{\text{cał}}|^2.

Dwa przeciwbieżne fotony mają zerowe masy spoczynkowe, ale dodatnią masę niezmienniczą całego układu. W ich układzie środka pędu całkowity pęd jest zerowy, a energia pozostaje dodatnia. Właśnie dlatego do analizy reakcji nie wystarcza zsumowanie mas spoczynkowych i pominięcie ruchu.

Dlaczego jeden foton w próżni nie wystarczy do utworzenia pary?

Pojedynczy foton ma zerową masę niezmienniczą niezależnie od energii. Układ elektronu i pozytonu ma w swoim układzie środka pędu energię co najmniej 2mec², więc jego masa niezmiennicza jest dodatnia. Przy zachowaniu energii i pędu te dwa niezmienniki nie mogą stać się sobie równe. Przekroczenie przez energię fotonu liczby 1,022 MeV nie usuwa tej sprzeczności.

Drugie ciało może przyjąć odrzut, a drugi foton wnieść dodatkowy pęd i energię. Dla dwóch fotonów tworzących między kierunkami kąt θ można wprost obliczyć:

M^2c^4=(E_1+E_2)^2-c^2|\boldsymbol p_1+\boldsymbol p_2|^2=2E_1E_2(1-\cos\theta).

Przy kierunkach zgodnych wartość jest zerowa. Przy przeciwnych wynosi 4E₁E₂ i może osiągnąć próg pary. O możliwości procesu decydują więc energia i geometria całego stanu, a nie tylko duża energia jednego uczestnika.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.