Energia relatywistyczna, pęd i przemiana masy w energię
Przy dużych szybkościach energia kinetyczna nie jest już równa mv²/2. Energia spoczynkowa pozostaje jednak częścią tego samego bilansu. O zachowaniu energii i pędu trzeba pamiętać również przy tworzeniu i anihilacji cząstek.
W tym materiale
Przy dużych szybkościach energia kinetyczna nie jest już równa mv²/2. Energia spoczynkowa pozostaje jednak częścią tego samego bilansu. O zachowaniu energii i pędu trzeba pamiętać również przy tworzeniu i anihilacji cząstek.
Potrzebne wiadomości: Energia spoczynkowa, pęd, współczynnik gamma.
Trzy wielkości, których nie wolno utożsamić
Cząstka o masie m ma energię spoczynkową E₀ = mc² również wtedy, gdy w wybranym układzie odniesienia nie porusza się. Przy ruchu jej energia całkowita E rośnie. Energia kinetyczna Ek jest tylko nadwyżką ponad wartość spoczynkową:
E_0=mc^2,\qquad E=\gamma mc^2,\qquad E_k=E-E_0=(\gamma-1)mc^2.
Współczynnik γ = 1/√(1 − v²/c²) jest bezwymiarowy. Masa m pozostaje masą niezmienniczą; nie trzeba wprowadzać zmiennej „masy relatywistycznej”. Dla v = 0 otrzymujemy γ = 1, energię E = E₀ i zerową energię ruchu. To prosta kontrola poprawności wzorów.
Jak energia łączy się z pędem?
Pęd masywnej cząstki ma wartość p = γmv. Eliminując szybkość z tego wzoru i z E = γmc², dostajemy:
E^2-p^2c^2=\gamma^2m^2c^4\left(1-\frac{v^2}{c^2}\right)=m^2c^4.
Stąd wynika relacja energia–pęd:
E^2=p^2c^2+m^2c^4,\qquad \frac vc=\frac{pc}{E}.
W drugim związku zakładamy m dodatnie. Iloraz pc/E jest bezwymiarowy. W pierwszym wzorze wszystkie trzy składniki mają jednostkę kwadratu energii. Jeśli E podajemy w MeV, to pc również w MeV, a p w MeV/c. Zapis p = 75 MeV bez dzielenia przez c myliłby pęd z energią.
Przykład: od γ do energii, pędu i szybkości
Cząstka ma E₀ = 100 MeV i γ = 1,25. Najpierw liczymy dwie energie:
E=1{,}25\cdot100\,\mathrm{MeV}=125\,\mathrm{MeV},\qquad E_k=125-100=25\,\mathrm{MeV}.
Następnie z niezmiennika wyznaczamy pc:
pc=\sqrt{E^2-E_0^2}=\sqrt{125^2-100^2}\,\mathrm{MeV}=75\,\mathrm{MeV},\qquad p=75\,\mathrm{MeV}/c.
Szybkość wynosi v/c = 75/125 = 0,60. Kontrola w drugą stronę daje γ = 1/√(1 − 0,60²) = 1,25. Klasyczna energia przy tej szybkości wyniosłaby:
E_{k,\mathrm{kl}}=\frac{mv^2}{2}=\frac{E_0}{2}\left(\frac vc\right)^2=18\,\mathrm{MeV}.
Wynik klasyczny jest tutaj o 7 MeV, czyli 28% wyniku relatywistycznego, za mały. Nie jest to zakres dobrej dokładności przybliżenia mv²/2. Przy małych v rozwinięcie γ ≈ 1 + v²/(2c²) prowadzi natomiast do Ek ≈ mv²/2, więc oba opisy zgadzają się w odpowiedniej granicy.
Foton ma energię i pęd, choć jego masa spoczynkowa jest zerowa
Dla fotonu relacja energia–pęd przyjmuje postać E = pc. Nie obliczamy jej przez jednoczesne podstawienie m = 0 i nieskończonego γ do wzoru masywnej cząstki. Foton jest odrębnym przypadkiem o zerowym niezmienniku E² − p²c². Cząstka o dodatniej masie nie osiąga c przy skończonej energii.
Anihilacja: zachowujemy jednocześnie energię i wektor pędu
Elektron i pozyton mają po około 511 keV energii spoczynkowej. Jeśli w układzie środka pędu ich energia kinetyczna jest pomijalna, stan początkowy ma energię 1022 keV oraz zerowy całkowity pęd. W kanale dwufotonowym:
E_1+E_2=1022\,\mathrm{keV},\qquad \boldsymbol p_1+\boldsymbol p_2=0.
Dwa niezerowe wektory sumują się do zera, gdy są przeciwne i mają równe wartości. Ponieważ dla każdego fotonu p = E/c, energie także są równe: po 511 keV. Jeden foton o energii 1022 keV zachowałby energię, ale niósłby niezerowy pęd. Nie mógłby sam stanowić takiego stanu końcowego.
Jeśli para w tym samym układzie ma dodatkowo łącznie 200 keV energii kinetycznej, całkowita energia wynosi 1222 keV. Przy końcowych dwóch fotonach każdy ma wtedy 611 keV, nadal w przeciwnym kierunku do drugiego. Ruch początkowy nie znika z bilansu. W innym układzie odniesienia oba fotony nie muszą mieć jednakowych energii.
Nie wystarczy zsumować energii spoczynkowych składników
Dla całego układu dodajemy energie oraz wektorowo pędy wszystkich składników. Jego masa niezmiennicza M spełnia:
M^2c^4=E_{\text{cał}}^2-c^2|\boldsymbol p_{\text{cał}}|^2.
Dwa przeciwbieżne fotony mają zerowe masy spoczynkowe, ale dodatnią masę niezmienniczą całego układu. W ich układzie środka pędu całkowity pęd jest zerowy, a energia pozostaje dodatnia. Właśnie dlatego do analizy reakcji nie wystarcza zsumowanie mas spoczynkowych i pominięcie ruchu.
Dlaczego jeden foton w próżni nie wystarczy do utworzenia pary?
Pojedynczy foton ma zerową masę niezmienniczą niezależnie od energii. Układ elektronu i pozytonu ma w swoim układzie środka pędu energię co najmniej 2mec², więc jego masa niezmiennicza jest dodatnia. Przy zachowaniu energii i pędu te dwa niezmienniki nie mogą stać się sobie równe. Przekroczenie przez energię fotonu liczby 1,022 MeV nie usuwa tej sprzeczności.
Drugie ciało może przyjąć odrzut, a drugi foton wnieść dodatkowy pęd i energię. Dla dwóch fotonów tworzących między kierunkami kąt θ można wprost obliczyć:
M^2c^4=(E_1+E_2)^2-c^2|\boldsymbol p_1+\boldsymbol p_2|^2=2E_1E_2(1-\cos\theta).
Przy kierunkach zgodnych wartość jest zerowa. Przy przeciwnych wynosi 4E₁E₂ i może osiągnąć próg pary. O możliwości procesu decydują więc energia i geometria całego stanu, a nie tylko duża energia jednego uczestnika.
Zadania do tego tematu
- Energia kinetyczna przy gamma równym dwa
- Dwa fotony po anihilacji pary w spoczynku
- Dlaczego samo przekroczenie progu masowego nie wystarcza?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto