v2.0.9817.20094
Fizyka dla każdego
Statystyki kwantowe: obsady, spin i idealny gaz Fermiego · 4 min czytania

Gaz Fermiego przy zerowej temperaturze: kula stanów, energia i ciśnienie

W temperaturze dążącej do zera idealny gaz fermionów nadal ma dodatnią energię kinetyczną i ciśnienie. Zobaczymy to bez dodawania nowej siły: wystarczy policzyć dostępne stany i obsadzić je zgodnie z zakazem Pauliego. Przy okazji odróżnimy energię Fermiego od średniej energii cząstki.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

W temperaturze dążącej do zera idealny gaz fermionów nadal ma dodatnią energię kinetyczną i ciśnienie. Zobaczymy to bez dodawania nowej siły: wystarczy policzyć dostępne stany i obsadzić je zgodnie z zakazem Pauliego. Przy okazji odróżnimy energię Fermiego od średniej energii cząstki.

Potrzebne wiadomości: Rozkład Fermiego–Diraca, energia swobodnej cząstki, objętość kuli, całki z potęg i pochodna energii względem objętości.

Model, w którym rachunek można przeprowadzić do końca

Rozważamy N ≫ 1 nieoddziałujących fermionów o masie m i spinie 1/2 w trójwymiarowej objętości V. Nie ma pola rozszczepiającego energie dwóch stanów spinowych ani wymuszonej polaryzacji. Energia pojedynczej cząstki wynosi ε = p²/(2m) = ħ²k²/(2m); pomijamy stałą energię spoczynkową. Układ jest nierelatywistyczny. Pytamy o stan podstawowy, czyli granicę T → 0, a nie o realistyczny proces chłodzenia do dokładnie zera kelwinów.

W tej granicy rozkład Fermiego–Diraca staje się skokiem: stany poniżej energii Fermiego EF są zajęte, powyżej — puste. Przy wielkiej liczbie cząstek szczegół dotyczący samej powierzchni granicznej nie wpływa na całki objętościowe. Wartość μ dąży do EF. Nie utożsamiamy tych wielkości przy dowolnej niezerowej temperaturze.

Najpierw liczymy miejsca, dopiero potem energię

W sześcianie o boku L przyjmijmy periodyczne warunki brzegowe. Każda składowa wektora k zmienia się skokami 2π/L. Jeden punkt siatki zajmuje więc w przestrzeni k objętość (2π)³/V. Dla każdego wektora k dostępne są dwa pełne stany spinowe. W stanie podstawowym wypełniamy kulę o promieniu kF, ponieważ najmniejsze k oznaczają najmniejsze energie.

N=2\frac{V}{(2\pi)^3}\frac{4\pi k_F^3}{3}=\frac{Vk_F^3}{3\pi^2}.

Współczynnik 2 pochodzi ze spinu. Cała kula obejmuje dodatnie i ujemne składowe k; nie mnożymy jej objętości ponownie przez osiem. Przy innym wyborze warunków brzegowych inaczej wygląda lista stanów, lecz w granicy dużej próbki otrzymujemy ten sam wiodący wynik objętościowy. Wprowadzając gęstość liczbową n = N/V, dostajemy

k_F=(3\pi^2 n)^{1/3},\qquad E_F=\frac{\hbar^2}{2m}(3\pi^2n)^{2/3}.

Wektor falowy ma jednostkę m−1, a energia Fermiego — dżul. Nazywamy też pF = ħkF pędem Fermiego, vF = pF/m prędkością Fermiego oraz TF = EF/kB temperaturą Fermiego. TF jest skalą energii wyrażoną w kelwinach; nie twierdzi, że próbka rzeczywiście ma taką temperaturę.

Po lewej przekrój kuli zajętych wektorów falowych o promieniu kF. Po prawej gęstość stanów rośnie jak pierwiastek z energii; zacieniowano część od zera do energii Fermiego. Stany powyżej tej energii istnieją, ale są puste przy T równym zero.
Koło jest przekrojem kuli w przestrzeni wektorów falowych, nie obszarem zajmowanym przez cząstki w próbce. Pole pod gęstością stanów do E_F liczy cząstki; krzywa nie urywa się przy E_F, urywa się obsadzenie. Powiększ rysunek.

Nie wszystkie zajęte stany leżą na powierzchni kuli

Energia EF jest górną granicą zajętych energii przy T = 0. Aby obliczyć średnią, potrzebujemy liczby stanów w przedziale dε. Różniczkujemy objętość kuli względem k, a potem zamieniamy zmienną za pomocą ε = ħ²k²/(2m). Z uwzględnieniem dwóch stanów spinowych otrzymujemy

D(\varepsilon)=\frac{V}{2\pi^2}\left(\frac{2m}{\hbar^2}\right)^{3/2}\sqrt{\varepsilon}=A\sqrt{\varepsilon}.

D(ε)dε jest liczbą dostępnych stanów, więc D ma jednostkę odwrotności energii. To nie średnia obsada f. Przy T = 0 mnożenie przez f zachowuje zakres od 0 do EF i odrzuca wyższe energie. Liczba cząstek i energia całkowita wynoszą odpowiednio

N=A\int_0^{E_F}\sqrt{\varepsilon}\,d\varepsilon=\frac{2A}{3}E_F^{3/2}.

U=A\int_0^{E_F}\varepsilon^{3/2}\,d\varepsilon=\frac{2A}{5}E_F^{5/2}.

Dzielenie drugiego równania przez pierwsze usuwa współczynnik A. Dostajemy U/N = 3EF/5. Wynik EF/2 byłby właściwy dla równomiernej gęstości stanów na tym odcinku energii; tutaj D rośnie jak pierwiastek. Wynik EF przypisywałby każdej cząstce energię najwyższego zajętego stanu.

Ciśnienie wynika ze zmiany energii podczas ściskania

Przy stałej liczbie cząstek EF jest proporcjonalne do V−2/3, więc tak samo skaluje się U. Różniczkując energię stanu podstawowego przy stałym N, uzyskujemy

P=-\left(\frac{\partial U}{\partial V}\right)_N=\frac{2U}{3V}=\frac25nE_F.

Jednostka nEF to J/m³ = Pa. Zmniejszenie objętości zwiększa odstępy między dostępnymi pędami, a zakaz Pauliego zmusza układ do obsadzenia wyższych energii. Stąd dodatnia praca ściskania i dodatnie ciśnienie nawet w stanie podstawowym. Nie jest to dodatkowa klasyczna siła „Pauliego” między parami cząstek.

Co zmienia spin i kiedy przestaje działać model?

Jeśli przy tej samej całkowitej gęstości wymusimy tylko jeden stan spinowy, liczba miejsc dla danego k zmaleje dwukrotnie. Promień kuli wzrośnie 21/3 razy, a energia Fermiego 22/3 ≈ 1,5874 razy. Ten wniosek dotyczy zmiany ograniczeń modelu; nie uwzględnia energii pola potrzebnego do uzyskania polaryzacji.

Przy T ≪ TF stan zerotemperaturowy bywa dobrym pierwszym przybliżeniem, ale rozmycie obsad wymaga rozkładu z poprzedniej lekcji. Gdy pF zbliża się do mc, relacja p²/(2m) zawodzi. W metalu dochodzą struktura pasmowa, sieć jonowa i oddziaływania. Wyliczone tu P jest wkładem idealnego gazu, a nie ciśnieniem zewnętrznym, które należy przyłożyć do rzeczywistej próbki metalu.

Czy energia kinetyczna przy T = 0 oznacza przepływ prądu?

Nie. Zajęte są zarówno stany o pędzie p, jak i −p. Ich wkłady do całkowitego pędu i prądu znoszą się w symetrycznym stanie równowagi, choć energie p²/(2m) są dodatnie i się dodają. Energia kinetyczna układu i uporządkowany przepływ cząstek to różne wielkości.

Do tego rachunku prowadzą nierozróżnialność i zakaz Pauliego oraz rozkład Fermiego–Diraca. Powrót do nich pomoże odróżnić liczbę stanów od średniej obsady.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.