Gaz Fermiego przy zerowej temperaturze: kula stanów, energia i ciśnienie
W temperaturze dążącej do zera idealny gaz fermionów nadal ma dodatnią energię kinetyczną i ciśnienie. Zobaczymy to bez dodawania nowej siły: wystarczy policzyć dostępne stany i obsadzić je zgodnie z zakazem Pauliego. Przy okazji odróżnimy energię Fermiego od średniej energii cząstki.
W tym materiale
W temperaturze dążącej do zera idealny gaz fermionów nadal ma dodatnią energię kinetyczną i ciśnienie. Zobaczymy to bez dodawania nowej siły: wystarczy policzyć dostępne stany i obsadzić je zgodnie z zakazem Pauliego. Przy okazji odróżnimy energię Fermiego od średniej energii cząstki.
Potrzebne wiadomości: Rozkład Fermiego–Diraca, energia swobodnej cząstki, objętość kuli, całki z potęg i pochodna energii względem objętości.
Model, w którym rachunek można przeprowadzić do końca
Rozważamy N ≫ 1 nieoddziałujących fermionów o masie m i spinie 1/2 w trójwymiarowej objętości V. Nie ma pola rozszczepiającego energie dwóch stanów spinowych ani wymuszonej polaryzacji. Energia pojedynczej cząstki wynosi ε = p²/(2m) = ħ²k²/(2m); pomijamy stałą energię spoczynkową. Układ jest nierelatywistyczny. Pytamy o stan podstawowy, czyli granicę T → 0, a nie o realistyczny proces chłodzenia do dokładnie zera kelwinów.
W tej granicy rozkład Fermiego–Diraca staje się skokiem: stany poniżej energii Fermiego EF są zajęte, powyżej — puste. Przy wielkiej liczbie cząstek szczegół dotyczący samej powierzchni granicznej nie wpływa na całki objętościowe. Wartość μ dąży do EF. Nie utożsamiamy tych wielkości przy dowolnej niezerowej temperaturze.
Najpierw liczymy miejsca, dopiero potem energię
W sześcianie o boku L przyjmijmy periodyczne warunki brzegowe. Każda składowa wektora k zmienia się skokami 2π/L. Jeden punkt siatki zajmuje więc w przestrzeni k objętość (2π)³/V. Dla każdego wektora k dostępne są dwa pełne stany spinowe. W stanie podstawowym wypełniamy kulę o promieniu kF, ponieważ najmniejsze k oznaczają najmniejsze energie.
N=2\frac{V}{(2\pi)^3}\frac{4\pi k_F^3}{3}=\frac{Vk_F^3}{3\pi^2}.
Współczynnik 2 pochodzi ze spinu. Cała kula obejmuje dodatnie i ujemne składowe k; nie mnożymy jej objętości ponownie przez osiem. Przy innym wyborze warunków brzegowych inaczej wygląda lista stanów, lecz w granicy dużej próbki otrzymujemy ten sam wiodący wynik objętościowy. Wprowadzając gęstość liczbową n = N/V, dostajemy
k_F=(3\pi^2 n)^{1/3},\qquad E_F=\frac{\hbar^2}{2m}(3\pi^2n)^{2/3}.
Wektor falowy ma jednostkę m−1, a energia Fermiego — dżul. Nazywamy też pF = ħkF pędem Fermiego, vF = pF/m prędkością Fermiego oraz TF = EF/kB temperaturą Fermiego. TF jest skalą energii wyrażoną w kelwinach; nie twierdzi, że próbka rzeczywiście ma taką temperaturę.
Nie wszystkie zajęte stany leżą na powierzchni kuli
Energia EF jest górną granicą zajętych energii przy T = 0. Aby obliczyć średnią, potrzebujemy liczby stanów w przedziale dε. Różniczkujemy objętość kuli względem k, a potem zamieniamy zmienną za pomocą ε = ħ²k²/(2m). Z uwzględnieniem dwóch stanów spinowych otrzymujemy
D(\varepsilon)=\frac{V}{2\pi^2}\left(\frac{2m}{\hbar^2}\right)^{3/2}\sqrt{\varepsilon}=A\sqrt{\varepsilon}.
D(ε)dε jest liczbą dostępnych stanów, więc D ma jednostkę odwrotności energii. To nie średnia obsada f. Przy T = 0 mnożenie przez f zachowuje zakres od 0 do EF i odrzuca wyższe energie. Liczba cząstek i energia całkowita wynoszą odpowiednio
N=A\int_0^{E_F}\sqrt{\varepsilon}\,d\varepsilon=\frac{2A}{3}E_F^{3/2}.
U=A\int_0^{E_F}\varepsilon^{3/2}\,d\varepsilon=\frac{2A}{5}E_F^{5/2}.
Dzielenie drugiego równania przez pierwsze usuwa współczynnik A. Dostajemy U/N = 3EF/5. Wynik EF/2 byłby właściwy dla równomiernej gęstości stanów na tym odcinku energii; tutaj D rośnie jak pierwiastek. Wynik EF przypisywałby każdej cząstce energię najwyższego zajętego stanu.
Ciśnienie wynika ze zmiany energii podczas ściskania
Przy stałej liczbie cząstek EF jest proporcjonalne do V−2/3, więc tak samo skaluje się U. Różniczkując energię stanu podstawowego przy stałym N, uzyskujemy
P=-\left(\frac{\partial U}{\partial V}\right)_N=\frac{2U}{3V}=\frac25nE_F.
Jednostka nEF to J/m³ = Pa. Zmniejszenie objętości zwiększa odstępy między dostępnymi pędami, a zakaz Pauliego zmusza układ do obsadzenia wyższych energii. Stąd dodatnia praca ściskania i dodatnie ciśnienie nawet w stanie podstawowym. Nie jest to dodatkowa klasyczna siła „Pauliego” między parami cząstek.
Co zmienia spin i kiedy przestaje działać model?
Jeśli przy tej samej całkowitej gęstości wymusimy tylko jeden stan spinowy, liczba miejsc dla danego k zmaleje dwukrotnie. Promień kuli wzrośnie 21/3 razy, a energia Fermiego 22/3 ≈ 1,5874 razy. Ten wniosek dotyczy zmiany ograniczeń modelu; nie uwzględnia energii pola potrzebnego do uzyskania polaryzacji.
Przy T ≪ TF stan zerotemperaturowy bywa dobrym pierwszym przybliżeniem, ale rozmycie obsad wymaga rozkładu z poprzedniej lekcji. Gdy pF zbliża się do mc, relacja p²/(2m) zawodzi. W metalu dochodzą struktura pasmowa, sieć jonowa i oddziaływania. Wyliczone tu P jest wkładem idealnego gazu, a nie ciśnieniem zewnętrznym, które należy przyłożyć do rzeczywistej próbki metalu.
Czy energia kinetyczna przy T = 0 oznacza przepływ prądu?
Nie. Zajęte są zarówno stany o pędzie p, jak i −p. Ich wkłady do całkowitego pędu i prądu znoszą się w symetrycznym stanie równowagi, choć energie p²/(2m) są dodatnie i się dodają. Energia kinetyczna układu i uporządkowany przepływ cząstek to różne wielkości.
Do tego rachunku prowadzą nierozróżnialność i zakaz Pauliego oraz rozkład Fermiego–Diraca. Powrót do nich pomoże odróżnić liczbę stanów od średniej obsady.
Zadania do tego tematu
- Gęsty gaz elektronowy: skale Fermiego i kontrola przybliżeń
- Dwukrotnie krótszy bok pudełka: praca ściskania gazu w stanie podstawowym
- Połowa energii Fermiego: ile cząstek i ile energii mieści się poniżej?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto