Rozkłady Fermiego–Diraca i Bosego–Einsteina: od wag do średniej obsady
Średnia obsada stanu równa 0,2 nie oznacza jednej piątej elektronu. Jest średnią z różnych możliwych obsad. Obliczymy ją z jawnych prawdopodobieństw i zobaczymy, skąd bierze się znak plus lub minus w mianowniku oraz kiedy wolno pominąć oba.
W tym materiale
Średnia obsada stanu równa 0,2 nie oznacza jednej piątej elektronu. Jest średnią z różnych możliwych obsad. Obliczymy ją z jawnych prawdopodobieństw i zobaczymy, skąd bierze się znak plus lub minus w mianowniku oraz kiedy wolno pominąć oba.
Potrzebne wiadomości: Pełne stany i liczby obsad, zakaz Pauliego, szereg geometryczny, pochodna, rozkład Boltzmanna i podstawy prawdopodobieństwa.
Jeden stan może wymieniać cząstki z resztą układu
Rozważamy nieoddziałujące identyczne cząstki w równowadze. Wybieramy jeden pełny stan jednocząstkowy o energii ε. Jeżeli zajmuje go n cząstek, jego wkład w energię wynosi nε. Otoczenie ustala temperaturę T > 0 oraz potencjał chemiczny μ. Nie narzucamy sztywnej liczby cząstek w tym pojedynczym stanie. Używamy zespołu wielkiego kanonicznego, w którym układ może wymieniać z rezerwuarem energię i cząstki.
Potencjał chemiczny ma jednostkę energii. Opisuje zmianę energii swobodnej przy dodaniu cząstki przy stałej temperaturze i objętości, a nie średnią energię wszystkich cząstek. Waga obsady n jest proporcjonalna do exp[−(nε − μn)/(kBT)]. Wprowadźmy β = 1/(kBT) oraz dodatnią liczbę q = exp[−β(ε − μ)]. Wtedy
P(n)=\frac{q^n}{\Xi},\qquad \Xi=\sum_{n\ \mathrm{dozwolone}}q^n.
Suma Ξ normalizuje prawdopodobieństwa. Inny zbiór dozwolonych n da inny wynik, choć prawo ważenia pozostanie takie samo. Dla nieoddziałujących modów w tym zespole suma całego układu rozkłada się na iloczyn sum pojedynczych stanów. Przy ściśle ustalonej małej liczbie cząstek obsady są ze sobą powiązane; nie wolno wtedy traktować niezależnych rozkładów jako dokładnego opisu bez sprawdzenia warunków.
Fermiony: tylko pusto albo zajęte
Dla jednego pełnego stanu n może wynosić wyłącznie 0 lub 1. Zatem ΞF = 1 + q, P(0) = 1/(1 + q), P(1) = q/(1 + q). Średnia obsada jest tutaj zarazem prawdopodobieństwem zajęcia:
f_F=\langle n\rangle=\frac{q}{1+q}=\frac{1}{\exp[(\varepsilon-\mu)/(k_BT)]+1}.
Wynik zawsze mieści się między 0 i 1. Przy ε = μ wynosi 1/2. Gdy energia leży wiele kBT poniżej μ, stan jest niemal zawsze zajęty; wiele kBT powyżej μ — niemal pusty. Nie ma wymogu μ < 0. Znak μ zależy również od wyboru zera energii: po wspólnym przesunięciu ε i μ ich różnica pozostaje taka sama.
Bozony: sumujemy dowolną liczbę cząstek
Dla bozonów n = 0,1,2,… . Szereg geometryczny sumuje się tylko dla q < 1:
\Xi_B=\frac{1}{1-q},\qquad P(n)=(1-q)q^n.
Warunek zbieżności oznacza μ < ε. Musi być spełniony dla każdego dostępnego stanu. Jeżeli minimum energii cząstki wynosi ε₀, to dla skończonej średniej obsady stanu podstawowego wymagamy μ < ε₀. W granicy termodynamicznej potencjał może zbliżać się do ε₀; przy badaniu kondensacji trzeba osobno uwzględnić makroskopową obsadę tego stanu. Nie wystarczy podstawić dowolnego μ do wzoru.
Aby znaleźć średnią, wykorzystajmy pochodną szeregu: suma nqn to q d[1/(1 − q)]/dq = q/(1 − q)². Dzieląc przez ΞB, dostajemy
f_B=\langle n\rangle=\frac{q}{1-q}=\frac{1}{\exp[(\varepsilon-\mu)/(k_BT)]-1}.
Średnia może przekroczyć jeden, ponieważ nie ma ograniczenia górnej obsady. Nadal nie jest prawdopodobieństwem: przy q = 1/3 średnia wynosi 1/2, ale P(1) = (2/3)(1/3) = 2/9. Prawdopodobieństwa poszczególnych całkowitych obsad sumują się do 1, natomiast ich średnia nie musi być mniejsza od 1.
Kiedy wraca przybliżenie klasyczne?
Jeśli q ≪ 1, oba mianowniki 1 ± q są bliskie jedności. Dostajemy fMB ≈ q, czyli rozkład Maxwella–Boltzmanna zapisany jako średnią obsadę pełnego stanu. Warunek dotyczy małych obsad istotnych stanów. Samo słowo „gorący” nie rozstrzyga, czy dany gaz jest klasyczny: liczą się także gęstość, masa i skale energii.
Możemy dokładnie ocenić błąd dla ustalonego q. Przybliżenie klasyczne zawyża fF, a zaniża fB. W obu przypadkach wartość błędu względnego, odniesionego do dokładnej obsady danego modelu, jest równa q. Dla q = 0,01 błąd wynosi 1%, nie zero. Ten wygodny wynik pozwala ustalać zakres przybliżenia przed wykonaniem rachunków.
Od jednego stanu do próbki
Średnią liczbę cząstek otrzymujemy, sumując f po wszystkich pełnych stanach. Jeśli grupujemy stany o jednakowej energii εi, należy uwzględnić ich liczbę gi:
\langle N\rangle=\sum_i g_i f(\varepsilon_i),\qquad U=\sum_i g_i\varepsilon_i f(\varepsilon_i).
Nie mnożymy ponownie przez degenerację, jeżeli suma już biegnie po każdym stanie spinowym osobno. Dla zadanej średniej liczby cząstek pierwsze równanie wyznacza μ przy danym T. Różne statystyki na ogół wymagają różnych μ. Porównanie krzywych przy wspólnym ε − μ nie jest więc automatycznie porównaniem gazów o jednakowym N i V.
Czy duża obsada pojedynczego stanu dowodzi kondensacji Bosego–Einsteina?
Nie. W skończonym układzie średnia większa od jedności może występować bez przemiany fazowej. Kondensacja dotyczy makroskopowej obsady stanu w odpowiedniej granicy liczby cząstek i objętości. Do jej analizy potrzebne są jeszcze widmo energii, wymiar przestrzeni oraz warunek całkowitej liczby cząstek. Ta lekcja wyprowadza rozkłady obsad, a nie pełną teorię kondensacji.
W razie wątpliwości wróć do liczenia pełnych stanów i spinu. Zastosowanie rozkładu fermionowego znajdziesz w lekcji Gaz Fermiego: energia i ciśnienie.
Zadania do tego tematu
- Ten sam czynnik q = 1/4: średnia, pusta obsada i fluktuacje
- Potencjał chemiczny z obsady: lokalny rachunek i globalne ograniczenie
- Kiedy wolno pominąć znak w mianowniku? Dokładny próg błędu 1%
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto