Ile jest stanów? Nierozróżnialność, obsady i zakaz Pauliego
Dwie cząstki i trzy dostępne stany mogą dać dziewięć, sześć albo trzy stany układu. Wynik zależy od tego, co wolno odróżniać i czy obowiązuje zakaz Pauliego. Zaczniemy od małych zbiorów, które można wypisać w całości, zanim przejdziemy do gazu zawierającego ogromną liczbę cząstek.
W tym materiale
Dwie cząstki i trzy dostępne stany mogą dać dziewięć, sześć albo trzy stany układu. Wynik zależy od tego, co wolno odróżniać i czy obowiązuje zakaz Pauliego. Zaczniemy od małych zbiorów, które można wypisać w całości, zanim przejdziemy do gazu zawierającego ogromną liczbę cząstek.
Potrzebne wiadomości: Stan kwantowy, funkcja falowa, normalizacja, spin 1/2, silnia i symbol Newtona; warto wcześniej poznać mikrostany i makrostany.
Numer cząstki nie zawsze jest informacją fizyczną
W modelu z oznaczonymi cząstkami zapis „pierwsza w A, druga w B” różni się od zapisu „pierwsza w B, druga w A”. Tak liczyliśmy konfiguracje rozróżnialnych ośrodków. Dla identycznych elektronów same numery nie stanowią jednak dodatkowej cechy, którą można zmierzyć. Zamiana etykiet nie tworzy nowego wyniku pomiaru. Nie jest to brak wystarczająco dobrego mikroskopu: nierozróżnialność należy do opisu kwantowego.
Wybierzmy ortogonalne stany jednocząstkowe A, B, C. Każdy symbol musi oznaczać pełny stan, także spin, jeżeli cząstka go ma. Dla nieoddziałujących cząstek wygodną bazę stanów całego układu opisują liczby obsad nA, nB, nC. Zapis (1,1,0) mówi, że w A i B jest po jednej cząstce. Nie przypisuje im numerów. Ogólny stan może być superpozycją takich stanów bazowych; sam jeden wektor obsad nie opisuje każdej możliwej superpozycji.
Wypiszmy wszystkie możliwości
Dla dwóch rozróżnialnych cząstek każda ma trzy wybory. Mamy 3 · 3 = 9 uporządkowanych par. Dla dwóch identycznych bozonów dopuszczamy również wielokrotne obsadzenie tego samego pełnego stanu. Dostajemy sześć wektorów: (2,0,0), (0,2,0), (0,0,2), (1,1,0), (1,0,1), (0,1,1). Pary AB i BA przestały być osobnymi pozycjami, lecz AA nadal istnieje.
Identyczne fermiony mają inne ograniczenie: jeden pełny stan może być pusty albo zajęty przez jedną cząstkę. Pozostają trzy wektory: (1,1,0), (1,0,1), (0,1,1). To zakaz Pauliego. Nie wolno otrzymać wyniku dla bozonów przez zwykłe podzielenie dziewięciu par przez 2!: pary AA, BB i CC nie mają drugiej różnej wersji powstałej przez zamianę etykiet.
Skąd bierze się zakaz wspólnego stanu?
W trzech wymiarach całkowity stan identycznych bozonów jest symetryczny, a fermionów antysymetryczny względem zamiany wszystkich zmiennych dwóch cząstek, w tym spinów. Dla dwóch ortogonalnych pełnych stanów u i v znormalizowane kombinacje mają postać
\Psi_{\pm}(1,2)=\frac{u(1)v(2)\pm v(1)u(2)}{\sqrt 2}.
Znak plus opisuje symetrię bozonową, minus — antysymetrię fermionową. Jeśli spróbujemy wstawić u = v do wyrażenia z minusem, oba iloczyny się skrócą. Otrzymamy funkcję zerową, której nie da się znormalizować: taki stan dwóch fermionów nie istnieje. Dla dwóch bozonów w tym samym znormalizowanym stanie poprawna funkcja to u(1)u(2). Nie zachowujemy wtedy bez zmiany czynnika 1/√2, wyprowadzonego dla dwóch różnych ortogonalnych stanów.
Ten argument dotyczy pełnego stanu, a nie wyłącznie energii. Dwa różne stany mogą mieć jednakową energię. Jeżeli poziom jest g-krotnie zdegenerowany, może pomieścić g identycznych fermionów, po jednym w każdym pełnym stanie. Energia nie jest kompletnym adresem cząstki w przestrzeni stanów.
Dwa elektrony w orbitalu to dwa różne stany spinowe
Jeden orbital przestrzenny elektronu udostępnia dwa stany spinowe względem wybranej osi. Zajęcie obu nie łamie zakazu Pauliego: orbital ze spinem ↑ i ten sam orbital ze spinem ↓ są ortogonalnymi pełnymi stanami. Całkowita funkcja dwóch elektronów pozostaje antysymetryczna. Gdy oba zajmują ten sam orbital, część przestrzenna jest symetryczna, a spinowa tworzy antysymetryczny singlet.
Jako przykład weźmy trzy nieoddziałujące orbitale o energiach 0, Δ i 3Δ, każdy z dwoma stanami spinowymi. Cztery elektrony w stanie podstawowym zajmą po dwa pierwsze orbitale. Suma energii to 0 + 0 + Δ + Δ = 2Δ. Kolejny elektron nie może zająć już wypełnionego stanu; musiałby trafić na energię 3Δ. Założenie braku oddziaływań jest tu istotne: ten prosty rachunek nie uwzględnia odpychania Coulomba ani reguł obsadzania rzeczywistych wieloelektronowych atomów.
Uogólnienie i granice samego liczenia
Dla N cząstek i g pełnych dostępnych stanów liczby stanów bazowych wynoszą: gN dla cząstek rozróżnialnych, C(N + g − 1,N) dla bozonów oraz C(g,N) dla fermionów, o ile N ≤ g. Bozonowy wynik można odczytać z szeregu N znaków cząstek i g − 1 przegródek: wybieramy, które N miejsc zajmą cząstki. Fermionowy wynik wybiera po prostu N zajętych stanów spośród g.
To liczby możliwości, nie gotowe rozkłady termiczne. W równowadze stany o różnych energiach na ogół nie są równie prawdopodobne. W następnej lekcji nadamy im wagi i zobaczymy, dlaczego średnia obsada bozonowa może przekroczyć jeden, a fermionowa nie. Nie interpretujemy tego jako nowej siły przyciągającej albo odpychającej: rozważamy tutaj cząstki nieoddziałujące, których dozwolone stany mają różną strukturę.
Czy „jeden fermion na stan” oznacza „jeden elektron w jednym miejscu”?
Nie. Stan może być rozciągnięty po całej próbce. Zakaz dotyczy identycznego zestawu cech stanu, łącznie ze spinem, a nie podziału przestrzeni na pudełka o określonym rozmiarze. Nie wyprowadza też minimalnej odległości między dowolną parą elektronów. Aby przewidywać pomiary położeń, trzeba użyć całkowitej funkcji falowej i uwzględnić rozdzielczość pomiaru.
Następny krok: wyprowadź rozkłady obsad Fermiego–Diraca i Bosego–Einsteina.
Zadania do tego tematu
- Trzy cząstki i cztery stany: sprawdź, czego nie wolno dzielić przez 3!
- Cztery elektrony w trzech orbitalach: energia podstawowa i pierwsze wzbudzenie
- Ta sama funkcja przestrzenna: kiedy para elektronów jest dozwolona?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto