v2.0.9817.20094
Fizyka dla każdego
Statystyki kwantowe: obsady, spin i idealny gaz Fermiego · 4 min czytania

Ile jest stanów? Nierozróżnialność, obsady i zakaz Pauliego

Dwie cząstki i trzy dostępne stany mogą dać dziewięć, sześć albo trzy stany układu. Wynik zależy od tego, co wolno odróżniać i czy obowiązuje zakaz Pauliego. Zaczniemy od małych zbiorów, które można wypisać w całości, zanim przejdziemy do gazu zawierającego ogromną liczbę cząstek.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Dwie cząstki i trzy dostępne stany mogą dać dziewięć, sześć albo trzy stany układu. Wynik zależy od tego, co wolno odróżniać i czy obowiązuje zakaz Pauliego. Zaczniemy od małych zbiorów, które można wypisać w całości, zanim przejdziemy do gazu zawierającego ogromną liczbę cząstek.

Potrzebne wiadomości: Stan kwantowy, funkcja falowa, normalizacja, spin 1/2, silnia i symbol Newtona; warto wcześniej poznać mikrostany i makrostany.

Numer cząstki nie zawsze jest informacją fizyczną

W modelu z oznaczonymi cząstkami zapis „pierwsza w A, druga w B” różni się od zapisu „pierwsza w B, druga w A”. Tak liczyliśmy konfiguracje rozróżnialnych ośrodków. Dla identycznych elektronów same numery nie stanowią jednak dodatkowej cechy, którą można zmierzyć. Zamiana etykiet nie tworzy nowego wyniku pomiaru. Nie jest to brak wystarczająco dobrego mikroskopu: nierozróżnialność należy do opisu kwantowego.

Wybierzmy ortogonalne stany jednocząstkowe A, B, C. Każdy symbol musi oznaczać pełny stan, także spin, jeżeli cząstka go ma. Dla nieoddziałujących cząstek wygodną bazę stanów całego układu opisują liczby obsad nA, nB, nC. Zapis (1,1,0) mówi, że w A i B jest po jednej cząstce. Nie przypisuje im numerów. Ogólny stan może być superpozycją takich stanów bazowych; sam jeden wektor obsad nie opisuje każdej możliwej superpozycji.

Wypiszmy wszystkie możliwości

Dla dwóch rozróżnialnych cząstek każda ma trzy wybory. Mamy 3 · 3 = 9 uporządkowanych par. Dla dwóch identycznych bozonów dopuszczamy również wielokrotne obsadzenie tego samego pełnego stanu. Dostajemy sześć wektorów: (2,0,0), (0,2,0), (0,0,2), (1,1,0), (1,0,1), (0,1,1). Pary AB i BA przestały być osobnymi pozycjami, lecz AA nadal istnieje.

Identyczne fermiony mają inne ograniczenie: jeden pełny stan może być pusty albo zajęty przez jedną cząstkę. Pozostają trzy wektory: (1,1,0), (1,0,1), (0,1,1). To zakaz Pauliego. Nie wolno otrzymać wyniku dla bozonów przez zwykłe podzielenie dziewięciu par przez 2!: pary AA, BB i CC nie mają drugiej różnej wersji powstałej przez zamianę etykiet.

Dwie cząstki w trzech pełnych stanach A, B, C. Dziewięć uporządkowanych par dla cząstek rozróżnialnych, sześć wektorów obsad dla bozonów i trzy dla fermionów.
Wyliczamy stany bazowe przy ustalonej liczbie dwóch cząstek. Sama lista nie określa ich prawdopodobieństw; równe wagi wymagają dodatkowego założenia o przygotowaniu lub równowadze układu. Powiększ rysunek.

Skąd bierze się zakaz wspólnego stanu?

W trzech wymiarach całkowity stan identycznych bozonów jest symetryczny, a fermionów antysymetryczny względem zamiany wszystkich zmiennych dwóch cząstek, w tym spinów. Dla dwóch ortogonalnych pełnych stanów u i v znormalizowane kombinacje mają postać

\Psi_{\pm}(1,2)=\frac{u(1)v(2)\pm v(1)u(2)}{\sqrt 2}.

Znak plus opisuje symetrię bozonową, minus — antysymetrię fermionową. Jeśli spróbujemy wstawić u = v do wyrażenia z minusem, oba iloczyny się skrócą. Otrzymamy funkcję zerową, której nie da się znormalizować: taki stan dwóch fermionów nie istnieje. Dla dwóch bozonów w tym samym znormalizowanym stanie poprawna funkcja to u(1)u(2). Nie zachowujemy wtedy bez zmiany czynnika 1/√2, wyprowadzonego dla dwóch różnych ortogonalnych stanów.

Ten argument dotyczy pełnego stanu, a nie wyłącznie energii. Dwa różne stany mogą mieć jednakową energię. Jeżeli poziom jest g-krotnie zdegenerowany, może pomieścić g identycznych fermionów, po jednym w każdym pełnym stanie. Energia nie jest kompletnym adresem cząstki w przestrzeni stanów.

Dwa elektrony w orbitalu to dwa różne stany spinowe

Jeden orbital przestrzenny elektronu udostępnia dwa stany spinowe względem wybranej osi. Zajęcie obu nie łamie zakazu Pauliego: orbital ze spinem ↑ i ten sam orbital ze spinem ↓ są ortogonalnymi pełnymi stanami. Całkowita funkcja dwóch elektronów pozostaje antysymetryczna. Gdy oba zajmują ten sam orbital, część przestrzenna jest symetryczna, a spinowa tworzy antysymetryczny singlet.

Jako przykład weźmy trzy nieoddziałujące orbitale o energiach 0, Δ i 3Δ, każdy z dwoma stanami spinowymi. Cztery elektrony w stanie podstawowym zajmą po dwa pierwsze orbitale. Suma energii to 0 + 0 + Δ + Δ = 2Δ. Kolejny elektron nie może zająć już wypełnionego stanu; musiałby trafić na energię 3Δ. Założenie braku oddziaływań jest tu istotne: ten prosty rachunek nie uwzględnia odpychania Coulomba ani reguł obsadzania rzeczywistych wieloelektronowych atomów.

Trzy orbitale o energiach zero, delta i trzy delta. Cztery elektrony mają w stanie podstawowym po dwie przeciwne strzałki w dwóch najniższych orbitalach. Po wzbudzeniu jeden elektron przechodzi z delta do trzy delta.
Strzałki oznaczają rzut spinu, nie kierunek ruchu elektronu. Rysunek po prawej pokazuje jeden z czterech równoważnych stanów pierwszego wzbudzenia w przyjętym modelu. Powiększ rysunek.

Uogólnienie i granice samego liczenia

Dla N cząstek i g pełnych dostępnych stanów liczby stanów bazowych wynoszą: gN dla cząstek rozróżnialnych, C(N + g − 1,N) dla bozonów oraz C(g,N) dla fermionów, o ile N ≤ g. Bozonowy wynik można odczytać z szeregu N znaków cząstek i g − 1 przegródek: wybieramy, które N miejsc zajmą cząstki. Fermionowy wynik wybiera po prostu N zajętych stanów spośród g.

To liczby możliwości, nie gotowe rozkłady termiczne. W równowadze stany o różnych energiach na ogół nie są równie prawdopodobne. W następnej lekcji nadamy im wagi i zobaczymy, dlaczego średnia obsada bozonowa może przekroczyć jeden, a fermionowa nie. Nie interpretujemy tego jako nowej siły przyciągającej albo odpychającej: rozważamy tutaj cząstki nieoddziałujące, których dozwolone stany mają różną strukturę.

Czy „jeden fermion na stan” oznacza „jeden elektron w jednym miejscu”?

Nie. Stan może być rozciągnięty po całej próbce. Zakaz dotyczy identycznego zestawu cech stanu, łącznie ze spinem, a nie podziału przestrzeni na pudełka o określonym rozmiarze. Nie wyprowadza też minimalnej odległości między dowolną parą elektronów. Aby przewidywać pomiary położeń, trzeba użyć całkowitej funkcji falowej i uwzględnić rozdzielczość pomiaru.

Następny krok: wyprowadź rozkłady obsad Fermiego–Diraca i Bosego–Einsteina.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.