Ruch jednostajny prostoliniwy, definicja, wyjaśnienie, ogólnie.
W tym materiale
Stały wektor prędkości na prostej
W ruchu jednostajnym prostoliniowym prędkość ma stałą wartość, kierunek i zwrot. Tor jest prostą, a w równych przedziałach czasu ciało przebywa jednakowe drogi. Przyspieszenie wynosi zero.
\vec v=\frac{\Delta\vec r}{\Delta t},\qquad |\vec v|=\frac{s}{\Delta t}.
Pierwsza równość opisuje prędkość wektorową. Druga podaje szybkość, czyli jej wartość. Droga s jest tutaj równa wartości przemieszczenia, bo ciało nie zawraca. Na ustalonej osi będziemy oznaczać składową prędkości przez v; może być dodatnia albo ujemna.
Od równych przyrostów do równania położenia
Wybierzmy chwilę początkową t₀ i położenie x₀. Stała składowa prędkości mówi, jaki przyrost współrzędnej przypada na każdy przedział czasu:
\Delta x=v\Delta t,\qquad x=x_0+v(t-t_0).
Jeżeli umówimy się, że t₀ = 0, otrzymamy x = x₀ + vt. Czas t oznacza wówczas czas od rozpoczęcia obserwacji, a nie dowolny odczyt zegara. Dla x₀ = 10 m, v = −2 m/s i t = 3 s położenie wynosi 4 m, przemieszczenie −6 m, a droga 6 m.
s=|v|\,\Delta t.
Ta sama zasada pozwala poprawnie odczytać przykład ze stacją benzynową. Jeżeli auto po prostej oddala się od stacji i o 10:00 jest 10 km od niej, a o 11:00 — 15 km, w rozpatrywanej godzinie przejechało 5 km. Nie dzielimy 15 km przez godzinę 11:00. Wybieramy właściwe różnice położenia i czasu.
Co odczytujemy z wykresów?
Wykres v(t) jest linią poziomą: stała wysokość oznacza stałą składową prędkości. Pole pod nim daje przemieszczenie; dla ujemnej prędkości ma znak minus. Droga pozostaje dodatnia.

Wykres x(t) jest prostą o nachyleniu v i przecięciu osi położenia w x₀. Dla dodatniego v wznosi się, dla ujemnego opada. Proporcjonalność x do czasu zachodzi tylko przy x₀ = 0; zawsze proporcjonalne do Δt jest przemieszczenie.

Dwa pojazdy: spotkanie wymaga tej samej chwili i miejsca
Z miejscowości A jedzie motor z szybkością v1=20 m/s. W chwili, gdy znajduje się w odległości x0=5 km od A, na tę samą trasę wjeżdża samochód z szybkością v2=90 km/h. Po jakim czasie i w jakiej odległości od A oba pojazdy się spotkają?
Ustawmy początek osi w A, dodatni zwrot zgodny z jazdą, a t = 0 w chwili rozpoczęcia pościgu. Kilometr jest poprawną jednostką długości, ale dla zgodności z m/s zapisujemy 5 km = 5000 m. Prędkość samochodu to 90 km/h = 25 m/s.
x_{\mathrm m}(t)=5000\,\mathrm m+20\,\mathrm{m/s}\,t,\qquad x_{\mathrm s}(t)=25\,\mathrm{m/s}\,t.
W chwili spotkania współrzędne są równe. Nie porównujemy miejsc zajmowanych w różnych chwilach:
5000+20t=25t,\qquad 5000=5t,\qquad t=1000\,\mathrm s.
x=25\,\mathrm{m/s}\cdot1000\,\mathrm s=25000\,\mathrm m=25\,\mathrm{km}.
Odpowiedź: spotkanie nastąpi po 1000 s, 25 km od A. Kontrola w układzie motocykla: samochód nadrabia 5 m w każdej sekundzie, więc początkowe 5000 m nadrobi w 1000 s.
Średnia szybkość: sumujemy drogi i czasy
Samochód przejechał trasę pomiędzy dwoma miastami. Pierwsze 20km poruszał się z szybkością 36km/h, a kolejne 40km z szybkością 40 m/s. Oblicz średnią szybkość samochodu.
Pierwsze 20 km to 20000 m, a 36 km/h to 10 m/s. Drugie 40 km to 40000 m. Czasów nie podano, ale obliczymy je osobno dla obu odcinków:
t_1=\frac{20000\,\mathrm m}{10\,\mathrm{m/s}}=2000\,\mathrm s,\qquad t_2=\frac{40000\,\mathrm m}{40\,\mathrm{m/s}}=1000\,\mathrm s.
v_{\mathrm{sr,szyb}}=\frac{20000+40000}{2000+1000}\,\mathrm{m/s}=20\,\mathrm{m/s}.
Odpowiedź: średnia szybkość wynosi 20 m/s. Zwykła średnia liczb 10 i 40 dałaby 25 m/s, ale przypisałaby obu szybkościom jednakowy czas. Tutaj wolniejszy odcinek trwa dwa razy dłużej.
Względna prędkość w dwóch kierunkach
Dwa samochody poruszają się do tego samego punktu. Wektory ich prędkości są prostopadłe i posiadają wartości adekwatnie 30 km/h i 40 km/h. Oblicz ich względną prędkość.
Wyznaczamy prędkość pierwszego auta względem drugiego: v₁/₂ = v₁ − v₂. Odejmowane wektory mogą mieć różne kierunki. Wybierzmy osie wzdłuż podanych dwóch prostopadłych prędkości. Współrzędne różnicy wynoszą wtedy (30, −40) km/h.


|\vec v_{1/2}|=\sqrt{30^2+(-40)^2}\,\mathrm{km/h}=50\,\mathrm{km/h}.
Odpowiedź: szybkość względna wynosi 50 km/h. Kierunek i zwrot wyznacza wektor o składowych (30, −40); przy zamianie obserwatora wektor będzie przeciwny, ale jego wartość się nie zmieni. Jednostki km/h można zachować, bo obie składowe mają tę samą jednostkę.
Skala szybkości i granice modelu
Dla orientacji: samochód często jedzie z szybkością 15–30 m/s, dźwięk w powietrzu w typowych warunkach rozchodzi się z szybkością około 340 m/s, a historyczny Concorde osiągał około 600 m/s. Księżyc obiega Ziemię ze średnią szybkością rzędu 1000 m/s.
Około 7910 m/s to pierwsza prędkość kosmiczna w idealizowanym modelu tuż nad powierzchnią Ziemi. Podawane około 16700 m/s dla trzeciej prędkości kosmicznej dotyczy szczególnego kierunku startu i modelu opuszczania Układu Słonecznego; nie jest uniwersalną szybkością każdego lotu międzyplanetarnego. Światło w próżni ma dokładną szybkość 299792458 m/s.
W szczególnej teorii względności ciało o niezerowej masie spoczynkowej nie osiąga szybkości światła w próżni. Przy zwiększaniu jego szybkości rosną energia i pęd; masa spoczynkowa pozostaje ta sama. Zegar poruszający się względem obserwatora odmierza między tymi samymi zdarzeniami na swojej trajektorii mniej czasu niż wynika z pomiaru w układzie obserwatora. W naszych zadaniach szybkości są znacznie mniejsze od c, więc opis klasyczny wystarcza.
Co rzeczywiście trzeba zapamiętać?
Zaczynamy od znaczenia prędkości i przyjętego układu. Ze stałości v wynika Δx = vΔt, a po podzieleniu obu stron przez niezerową prędkość możemy wyznaczyć czas. Jednostki pomagają skontrolować rachunek, ale same nie dowodzą, że wybrany model pasuje do ruchu.
Zobacz także: OpenStax — położenie i droga.
Komentarze (4)
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto