v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Ruch jednostajny prostoliniowy · 4 min czytania

Ruch jednostajny prostoliniwy, definicja, wyjaśnienie, ogólnie.

Opublikowano: 26.11.2010 · Ostatnio zmieniany: 03.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 4

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(4 głosy) . Średnia ocena: 4.50 z 5.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Stały wektor prędkości na prostej

W ruchu jednostajnym prostoliniowym prędkość ma stałą wartość, kierunek i zwrot. Tor jest prostą, a w równych przedziałach czasu ciało przebywa jednakowe drogi. Przyspieszenie wynosi zero.

\vec v=\frac{\Delta\vec r}{\Delta t},\qquad |\vec v|=\frac{s}{\Delta t}.

Pierwsza równość opisuje prędkość wektorową. Druga podaje szybkość, czyli jej wartość. Droga s jest tutaj równa wartości przemieszczenia, bo ciało nie zawraca. Na ustalonej osi będziemy oznaczać składową prędkości przez v; może być dodatnia albo ujemna.

Od równych przyrostów do równania położenia

Wybierzmy chwilę początkową t₀ i położenie x₀. Stała składowa prędkości mówi, jaki przyrost współrzędnej przypada na każdy przedział czasu:

\Delta x=v\Delta t,\qquad x=x_0+v(t-t_0).

Jeżeli umówimy się, że t₀ = 0, otrzymamy x = x₀ + vt. Czas t oznacza wówczas czas od rozpoczęcia obserwacji, a nie dowolny odczyt zegara. Dla x₀ = 10 m, v = −2 m/s i t = 3 s położenie wynosi 4 m, przemieszczenie −6 m, a droga 6 m.

s=|v|\,\Delta t.

Ta sama zasada pozwala poprawnie odczytać przykład ze stacją benzynową. Jeżeli auto po prostej oddala się od stacji i o 10:00 jest 10 km od niej, a o 11:00 — 15 km, w rozpatrywanej godzinie przejechało 5 km. Nie dzielimy 15 km przez godzinę 11:00. Wybieramy właściwe różnice położenia i czasu.

Co odczytujemy z wykresów?

Wykres v(t) jest linią poziomą: stała wysokość oznacza stałą składową prędkości. Pole pod nim daje przemieszczenie; dla ujemnej prędkości ma znak minus. Droga pozostaje dodatnia.

Wykres prędkości od czasu w ruchu jednostajnym prostoliniowym.png
Schemat dla stałej dodatniej składowej v. Osie oznaczają v i t; nie podano skali liczbowej.

Wykres x(t) jest prostą o nachyleniu v i przecięciu osi położenia w x₀. Dla dodatniego v wznosi się, dla ujemnego opada. Proporcjonalność x do czasu zachodzi tylko przy x₀ = 0; zawsze proporcjonalne do Δt jest przemieszczenie.

Wykres współrzędnej od czasu w drgnienie jednostajnym prostoliniowym.png
Schemat szczególnego przypadku x₀ = 0 i v > 0. Dla innego x₀ prosta przecinałaby oś położenia w innym punkcie.

Dwa pojazdy: spotkanie wymaga tej samej chwili i miejsca

Z miejscowości A jedzie motor z szybkością v1=20 m/s. W chwili, gdy znajduje się w odległości x0=5 km od A, na tę samą trasę wjeżdża samochód z szybkością v2=90 km/h. Po jakim czasie i w jakiej odległości od A oba pojazdy się spotkają?

Ustawmy początek osi w A, dodatni zwrot zgodny z jazdą, a t = 0 w chwili rozpoczęcia pościgu. Kilometr jest poprawną jednostką długości, ale dla zgodności z m/s zapisujemy 5 km = 5000 m. Prędkość samochodu to 90 km/h = 25 m/s.

x_{\mathrm m}(t)=5000\,\mathrm m+20\,\mathrm{m/s}\,t,\qquad x_{\mathrm s}(t)=25\,\mathrm{m/s}\,t.

W chwili spotkania współrzędne są równe. Nie porównujemy miejsc zajmowanych w różnych chwilach:

5000+20t=25t,\qquad 5000=5t,\qquad t=1000\,\mathrm s.

x=25\,\mathrm{m/s}\cdot1000\,\mathrm s=25000\,\mathrm m=25\,\mathrm{km}.

Odpowiedź: spotkanie nastąpi po 1000 s, 25 km od A. Kontrola w układzie motocykla: samochód nadrabia 5 m w każdej sekundzie, więc początkowe 5000 m nadrobi w 1000 s.

Średnia szybkość: sumujemy drogi i czasy

Samochód przejechał trasę pomiędzy dwoma miastami. Pierwsze 20km poruszał się z szybkością 36km/h, a kolejne 40km z szybkością 40 m/s. Oblicz średnią szybkość samochodu.

Pierwsze 20 km to 20000 m, a 36 km/h to 10 m/s. Drugie 40 km to 40000 m. Czasów nie podano, ale obliczymy je osobno dla obu odcinków:

t_1=\frac{20000\,\mathrm m}{10\,\mathrm{m/s}}=2000\,\mathrm s,\qquad t_2=\frac{40000\,\mathrm m}{40\,\mathrm{m/s}}=1000\,\mathrm s.

v_{\mathrm{sr,szyb}}=\frac{20000+40000}{2000+1000}\,\mathrm{m/s}=20\,\mathrm{m/s}.

Odpowiedź: średnia szybkość wynosi 20 m/s. Zwykła średnia liczb 10 i 40 dałaby 25 m/s, ale przypisałaby obu szybkościom jednakowy czas. Tutaj wolniejszy odcinek trwa dwa razy dłużej.

Względna prędkość w dwóch kierunkach

Dwa samochody poruszają się do tego samego punktu. Wektory ich prędkości są prostopadłe i posiadają wartości adekwatnie 30 km/h i 40 km/h. Oblicz ich względną prędkość.

Wyznaczamy prędkość pierwszego auta względem drugiego: v₁/₂ = v₁ − v₂. Odejmowane wektory mogą mieć różne kierunki. Wybierzmy osie wzdłuż podanych dwóch prostopadłych prędkości. Współrzędne różnicy wynoszą wtedy (30, −40) km/h.

Zad3R.png
Schemat kierunków prędkości. Długości strzałek nie przedstawiają wspólnej skali podanych wartości 30 i 40 km/h.
Zad3R 3.png
Odejmowanie v₂ oznacza dodanie wektora przeciwnego. Zielona strzałka wskazuje kierunek różnicy; jej wartość obliczamy z danych zadania, nie z długości kreski.

|\vec v_{1/2}|=\sqrt{30^2+(-40)^2}\,\mathrm{km/h}=50\,\mathrm{km/h}.

Odpowiedź: szybkość względna wynosi 50 km/h. Kierunek i zwrot wyznacza wektor o składowych (30, −40); przy zamianie obserwatora wektor będzie przeciwny, ale jego wartość się nie zmieni. Jednostki km/h można zachować, bo obie składowe mają tę samą jednostkę.

Skala szybkości i granice modelu

Dla orientacji: samochód często jedzie z szybkością 15–30 m/s, dźwięk w powietrzu w typowych warunkach rozchodzi się z szybkością około 340 m/s, a historyczny Concorde osiągał około 600 m/s. Księżyc obiega Ziemię ze średnią szybkością rzędu 1000 m/s.

Około 7910 m/s to pierwsza prędkość kosmiczna w idealizowanym modelu tuż nad powierzchnią Ziemi. Podawane około 16700 m/s dla trzeciej prędkości kosmicznej dotyczy szczególnego kierunku startu i modelu opuszczania Układu Słonecznego; nie jest uniwersalną szybkością każdego lotu międzyplanetarnego. Światło w próżni ma dokładną szybkość 299792458 m/s.

W szczególnej teorii względności ciało o niezerowej masie spoczynkowej nie osiąga szybkości światła w próżni. Przy zwiększaniu jego szybkości rosną energia i pęd; masa spoczynkowa pozostaje ta sama. Zegar poruszający się względem obserwatora odmierza między tymi samymi zdarzeniami na swojej trajektorii mniej czasu niż wynika z pomiaru w układzie obserwatora. W naszych zadaniach szybkości są znacznie mniejsze od c, więc opis klasyczny wystarcza.

Co rzeczywiście trzeba zapamiętać?

Zaczynamy od znaczenia prędkości i przyjętego układu. Ze stałości v wynika Δx = vΔt, a po podzieleniu obu stron przez niezerową prędkość możemy wyznaczyć czas. Jednostki pomagają skontrolować rachunek, ale same nie dowodzą, że wybrany model pasuje do ruchu.

Zobacz także: OpenStax — położenie i droga.

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (4)

Oceny pozytywne: 9. Oceny negatywne: 0. Wynik: 9.
#4 Marcin
tekst jest ewidentnie tłumaczony z j. angielskiego jakimś automatycznym translatorem. niestety widać efekty
Cytuj Odpowiedz Zgłoś moderatorowi
Oceny pozytywne: 2. Oceny negatywne: 0. Wynik: 2.
#3 Zodiak
Bardzo niezrozumiale napisane. W jednym ( niezbyt długim) artykule autor użył słowa "bywa" aż 17 razy... Zero profesjonalizmu.
Cytuj Odpowiedz Zgłoś moderatorowi
Oceny pozytywne: 4. Oceny negatywne: 0. Wynik: 4.
#2 Ad
Co więcej, gdy organizm porusza się prędkością zbliżoną do niej, tego masa się zmienia, a termin zaczyna cieknąć oryginalnie aniżeli w otoczeniu... przperaszam ale nie rozumiem tego zdania. moze ktos wytlumaczyc ?
Cytuj Odpowiedz Zgłoś moderatorowi
Oceny pozytywne: 8. Oceny negatywne: 0. Wynik: 8.
#1 And
Oznacza to, iż kierunek i zwrot prędkości bywa ten sam, jeśli przemieszczenia. Tak więc, dzięki zapisowi wektorowemu wiemy, jeśli obliczyć cena prędkości i jeśli odnaleźć jej kierunek ze zwrotem. jakoś mało składne te zdania. Czytając to, nie wiem o co chodzi.
Cytuj Odpowiedz Zgłoś moderatorowi

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.