v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Dynamika · 3 min czytania

Dynamika - oddziaływania podstawowe, masa, pęd, siła

Opublikowano: 06.07.2011 · Ostatnio zmieniany: 03.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(3 głosy) . Średnia ocena: 5.00 z 5.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Kinematyka opisuje położenie, prędkość i przyspieszenie. Dynamika łączy ich zmiany z oddziaływaniami. Tutaj rozważamy mechanikę klasyczną: szybkości są małe w porównaniu z c, masa rozpatrywanego ciała jest stała, a równania ruchu zapisujemy w układzie inercjalnym.

Oddziaływania podstawowe i siły spotykane na co dzień

Wyróżniamy cztery oddziaływania podstawowe. Grawitacja ma znaczenie dla ruchu planet i satelitów. Elektromagnetyzm opisuje oddziaływanie ładunków oraz jest podstawą wielu sił między atomami: sprężystości, nacisku i tarcia. Oddziaływanie silne wiąże kwarki; jego resztkowy przejaw utrzymuje nukleony w jądrach. Oddziaływanie słabe uczestniczy między innymi w rozpadach beta. Nazwy te opisują pochodzenie oddziaływań, a nie cztery dodatkowe strzałki, które zawsze trzeba dodać do dowolnego diagramu sił.

Jakościowe porównanie; podane skale nie tworzą uniwersalnej tabeli stosunków sił
OddziaływaniePrzykład i zakres zastosowaniaZasięg w szkolnym opisie
GrawitacyjnePrzyciąganie ciał mających masę; w szerszym opisie źródłem jest energia i pędDługi, bez skończonego odcięcia
ElektromagnetyczneŁadunki, prądy, oddziaływania atomówDługi; ekranowanie może osłabiać pole układu
SilneKwarki i gluony; resztkowe wiązanie nukleonówSiły jądrowe istotne na skali około 10⁻¹⁵ m
SłabePrzemiany cząstek, między innymi rozpad betaBardzo krótki, rzędu 10⁻¹⁸ m dla wymiany masywnych W i Z

Spotykane w starszych zestawieniach liczby względne 1, 10⁻², 10⁻¹⁵ i 10⁻³⁸ są orientacyjnymi porównaniami dla wybranych procesów i skal. Nie są stałymi uniwersalnymi pozwalającymi dzielić dowolne dwie siły. Natężenie zależy od rodzaju cząstek, odległości i energii procesu. To doprecyzowanie zachowuje sens porównania silnych efektów mikroskopowych z grawitacją, bez stosowania jednej liczby do całej przyrody. CERN — oddziaływania i Model Standardowy.

Masa bezwładna: porównanie dwóch ciał

Ta sama wypadkowa siła nadaje różnym ciałom różne przyspieszenia. Masą opisujemy ich bezwładność. Zachowajmy pomysł doświadczenia ze ściśniętą sprężyną między ciałem o nieznanej masie m a wzorcem m₀. Na początku oba spoczywają. Po zwolnieniu sprężyny oddalają się w przeciwnych kierunkach.

Fizyka Dla Każdego - definicja masy
Zachowany rysunek archiwalny porównania mas przez odrzut.

Przyjmujemy sprężynę o pomijalnej masie i pomijalnym pędzie w porównaniu z pędami obu ciał. Trzeba ponadto zapewnić, aby w czasie odrzutu impuls sił zewnętrznych w rozpatrywanym kierunku był pomijalny. Wtedy całkowity pęd tych dwóch ciał pozostaje zerowy. Dla sprężyny o istotnej masie trzeba uwzględnić także jej pęd; samo zaniedbanie impulsu zewnętrznego nie wystarcza do równania dwóch mas. Wybierając oś dodatnią w stronę ruchu ciała m i oznaczając przez v i v₀ dodatnie wartości szybkości, mamy:

mv-m_0v_0=0,\qquad mv=m_0v_0,\qquad m=m_0\frac{v_0}{v}.

Większa masa uzyskuje mniejszą szybkość. Dla m₀ = 1 kg, v₀ = 0,60 m/s i v = 0,30 m/s otrzymujemy m = 2 kg. Sprawdzenie pędów: 2 · 0,30 = 1 · 0,60 kg·m/s. Iloraz szybkości jest bezwymiarowy, więc jednostka wyniku pochodzi od m₀. To sposób porównywania mas w modelu izolowanego odrzutu; tarcie i niekontrolowany impuls zewnętrzny mogą zmienić wynik.

Górny panel: dawny prototyp i obecna definicja kilograma przez stałą Plancka. Dolny panel: odrzut ciał o masach 2 kg i 1 kg z równymi przeciwnymi pędami.
Definicja jednostki odpowiada na inne pytanie niż porównanie mas dwóch konkretnych ciał. W doświadczeniu wykorzystujemy wcześniej wzorcowaną masę i zasadę zachowania pędu. Powiększ rysunek.

Kilogram: obecna definicja i zachowana informacja historyczna

Przed 20 maja 2019 r. kilogram był definiowany przez masę międzynarodowego prototypu przechowywanego w Sèvres. Obecnie kilogram, jednostkę masy SI, określa ustalona dokładnie wartość stałej Plancka:

h=6{,}62607015\cdot10^{-34}\,\mathrm{J\,s}=6{,}62607015\cdot10^{-34}\,\mathrm{kg\,m^2\,s^{-1}}.

Wraz z niezależnymi definicjami metra i sekundy wyznacza ona jednostkę kg. Nie oznacza to, że kilogram ma niepewną „liczbę kilogramów” albo że każda waga mierzy bezpośrednio h. Dokładnie ustalona jest definicja; praktyczne odtworzenie jednostki i wzorcowanie przyrządów nadal mają niepewności. Wzorce materialne pozostają użyteczne w przekazywaniu jednostki, ale żaden pojedynczy walec nie stanowi już jej definicji. Doświadczenie ze sprężyną nie zastępuje tej definicji. BIPM — definicja kilograma.

Pęd jest wektorem

Dla ciała o stałej masie w mechanice klasycznej \vec p=m\vec v. Jednostką pędu jest kg·m/s. W przykładzie odrzutu dwa pędy mają jednakowe wartości, lecz przeciwne zwroty, dlatego ich suma może być zerowa. Dodanie samych dodatnich wartości nie dałoby pędu układu.

Wypadkowa siła a zmiana pędu

Dla rozpatrywanego ciała \vec F_{\mathrm{wyp}}=\frac{d\vec p}{dt}. Dla stałej masy otrzymujemy \vec F_{\mathrm{wyp}}=m\frac{d\vec v}{dt}=m\vec a. Jest to równanie chwilowe: nie wymaga stałego przyspieszenia. Gdy liczymy dla skończonego przedziału czasu, z impulsu dostajemy \int_{t_1}^{t_2}\vec F_{\mathrm{wyp}}\,dt=\Delta\vec p, a \vec F_{\mathrm{sr}}=\frac{\Delta\vec p}{\Delta t} jest siłą średnią. Możemy utożsamić ją z każdą siłą chwilową dopiero wtedy, gdy siła jest stała w tym przedziale.

Jednostką siły jest niuton: 1\,\mathrm N=1\,\mathrm{kg\,m/s^2}. Dla masy 2 kg zmiana prędkości od 0 do 3 m/s w 0,50 s wymaga średniej wypadkowej 12 N. Jeżeli przyspieszenie było stałe, ta sama wartość obowiązywała w każdej chwili. Jeśli przebieg był inny, pojedynczy iloraz nie wyznacza całej funkcji siły. Najpierw ustal ciało i wszystkie siły zewnętrzne, dopiero potem stosuj równanie ruchu.

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.