Dynamika - oddziaływania podstawowe, masa, pęd, siła
W tym materiale
Kinematyka opisuje położenie, prędkość i przyspieszenie. Dynamika łączy ich zmiany z oddziaływaniami. Tutaj rozważamy mechanikę klasyczną: szybkości są małe w porównaniu z c, masa rozpatrywanego ciała jest stała, a równania ruchu zapisujemy w układzie inercjalnym.
Oddziaływania podstawowe i siły spotykane na co dzień
Wyróżniamy cztery oddziaływania podstawowe. Grawitacja ma znaczenie dla ruchu planet i satelitów. Elektromagnetyzm opisuje oddziaływanie ładunków oraz jest podstawą wielu sił między atomami: sprężystości, nacisku i tarcia. Oddziaływanie silne wiąże kwarki; jego resztkowy przejaw utrzymuje nukleony w jądrach. Oddziaływanie słabe uczestniczy między innymi w rozpadach beta. Nazwy te opisują pochodzenie oddziaływań, a nie cztery dodatkowe strzałki, które zawsze trzeba dodać do dowolnego diagramu sił.
| Oddziaływanie | Przykład i zakres zastosowania | Zasięg w szkolnym opisie |
|---|---|---|
| Grawitacyjne | Przyciąganie ciał mających masę; w szerszym opisie źródłem jest energia i pęd | Długi, bez skończonego odcięcia |
| Elektromagnetyczne | Ładunki, prądy, oddziaływania atomów | Długi; ekranowanie może osłabiać pole układu |
| Silne | Kwarki i gluony; resztkowe wiązanie nukleonów | Siły jądrowe istotne na skali około 10⁻¹⁵ m |
| Słabe | Przemiany cząstek, między innymi rozpad beta | Bardzo krótki, rzędu 10⁻¹⁸ m dla wymiany masywnych W i Z |
Spotykane w starszych zestawieniach liczby względne 1, 10⁻², 10⁻¹⁵ i 10⁻³⁸ są orientacyjnymi porównaniami dla wybranych procesów i skal. Nie są stałymi uniwersalnymi pozwalającymi dzielić dowolne dwie siły. Natężenie zależy od rodzaju cząstek, odległości i energii procesu. To doprecyzowanie zachowuje sens porównania silnych efektów mikroskopowych z grawitacją, bez stosowania jednej liczby do całej przyrody. CERN — oddziaływania i Model Standardowy.
Masa bezwładna: porównanie dwóch ciał
Ta sama wypadkowa siła nadaje różnym ciałom różne przyspieszenia. Masą opisujemy ich bezwładność. Zachowajmy pomysł doświadczenia ze ściśniętą sprężyną między ciałem o nieznanej masie m a wzorcem m₀. Na początku oba spoczywają. Po zwolnieniu sprężyny oddalają się w przeciwnych kierunkach.

Przyjmujemy sprężynę o pomijalnej masie i pomijalnym pędzie w porównaniu z pędami obu ciał. Trzeba ponadto zapewnić, aby w czasie odrzutu impuls sił zewnętrznych w rozpatrywanym kierunku był pomijalny. Wtedy całkowity pęd tych dwóch ciał pozostaje zerowy. Dla sprężyny o istotnej masie trzeba uwzględnić także jej pęd; samo zaniedbanie impulsu zewnętrznego nie wystarcza do równania dwóch mas. Wybierając oś dodatnią w stronę ruchu ciała m i oznaczając przez v i v₀ dodatnie wartości szybkości, mamy:
mv-m_0v_0=0,\qquad mv=m_0v_0,\qquad m=m_0\frac{v_0}{v}.
Większa masa uzyskuje mniejszą szybkość. Dla m₀ = 1 kg, v₀ = 0,60 m/s i v = 0,30 m/s otrzymujemy m = 2 kg. Sprawdzenie pędów: 2 · 0,30 = 1 · 0,60 kg·m/s. Iloraz szybkości jest bezwymiarowy, więc jednostka wyniku pochodzi od m₀. To sposób porównywania mas w modelu izolowanego odrzutu; tarcie i niekontrolowany impuls zewnętrzny mogą zmienić wynik.
Kilogram: obecna definicja i zachowana informacja historyczna
Przed 20 maja 2019 r. kilogram był definiowany przez masę międzynarodowego prototypu przechowywanego w Sèvres. Obecnie kilogram, jednostkę masy SI, określa ustalona dokładnie wartość stałej Plancka:
h=6{,}62607015\cdot10^{-34}\,\mathrm{J\,s}=6{,}62607015\cdot10^{-34}\,\mathrm{kg\,m^2\,s^{-1}}.
Wraz z niezależnymi definicjami metra i sekundy wyznacza ona jednostkę kg. Nie oznacza to, że kilogram ma niepewną „liczbę kilogramów” albo że każda waga mierzy bezpośrednio h. Dokładnie ustalona jest definicja; praktyczne odtworzenie jednostki i wzorcowanie przyrządów nadal mają niepewności. Wzorce materialne pozostają użyteczne w przekazywaniu jednostki, ale żaden pojedynczy walec nie stanowi już jej definicji. Doświadczenie ze sprężyną nie zastępuje tej definicji. BIPM — definicja kilograma.
Pęd jest wektorem
Dla ciała o stałej masie w mechanice klasycznej \vec p=m\vec v. Jednostką pędu jest kg·m/s. W przykładzie odrzutu dwa pędy mają jednakowe wartości, lecz przeciwne zwroty, dlatego ich suma może być zerowa. Dodanie samych dodatnich wartości nie dałoby pędu układu.
Wypadkowa siła a zmiana pędu
Dla rozpatrywanego ciała \vec F_{\mathrm{wyp}}=\frac{d\vec p}{dt}. Dla stałej masy otrzymujemy \vec F_{\mathrm{wyp}}=m\frac{d\vec v}{dt}=m\vec a. Jest to równanie chwilowe: nie wymaga stałego przyspieszenia. Gdy liczymy dla skończonego przedziału czasu, z impulsu dostajemy \int_{t_1}^{t_2}\vec F_{\mathrm{wyp}}\,dt=\Delta\vec p, a \vec F_{\mathrm{sr}}=\frac{\Delta\vec p}{\Delta t} jest siłą średnią. Możemy utożsamić ją z każdą siłą chwilową dopiero wtedy, gdy siła jest stała w tym przedziale.
Jednostką siły jest niuton: 1\,\mathrm N=1\,\mathrm{kg\,m/s^2}. Dla masy 2 kg zmiana prędkości od 0 do 3 m/s w 0,50 s wymaga średniej wypadkowej 12 N. Jeżeli przyspieszenie było stałe, ta sama wartość obowiązywała w każdej chwili. Jeśli przebieg był inny, pojedynczy iloraz nie wyznacza całej funkcji siły. Najpierw ustal ciało i wszystkie siły zewnętrzne, dopiero potem stosuj równanie ruchu.
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto