Dipol elektryczny: pole, potencjał i granice przybliżenia
Dwa przeciwne ładunki mają sumę zero, lecz nadal działają na otoczenie. Obliczymy ich pole w dwóch kierunkach i sprawdzimy, kiedy można zastąpić parę jednym momentem dipolowym. Zobaczymy też, jak zerowy potencjał może występować razem z niezerowym polem.
W tym materiale
Dwa przeciwne ładunki mają sumę zero, lecz nadal działają na otoczenie. Obliczymy ich pole w dwóch kierunkach i sprawdzimy, kiedy można zastąpić parę jednym momentem dipolowym. Zobaczymy też, jak zerowy potencjał może występować razem z niezerowym polem.
Potrzebne wiadomości: Prawo Coulomba, dodawanie wektorów, potencjał ładunku punktowego i procentowy błąd przybliżenia.
Obojętny elektrycznie nie znaczy niewidoczny dla pola
Wyobraźmy sobie dwie małe, unieruchomione kulki: jedna ma ładunek +q, druga −q. Jeśli rozmiary kulek są małe wobec badanych odległości, potraktujemy je jako ładunki punktowe. Ich suma wynosi zero. Dodatni ładunek próbny umieszczony blisko jednej z nich nie jest jednak równie silnie odpychany i przyciągany: odległości albo kierunki obu sił są różne.
Taką parę nazywamy dipolem elektrycznym. Przyjmijmy, że −q leży w punkcie x = −a, a +q w x = +a. Odstęp d = 2a pozostaje stały. Wektor momentu dipolowego ma zwrot od minusa do plusa:
\vec p=q\vec d,\qquad p=qd=2qa.
Jednostką p jest C·m. Litera p nie oznacza tutaj pędu ani ciśnienia. Stałą Coulomba oznaczymy k = 1/(4πε₀); w przykładach liczbowych przyjmiemy k = 9,0·10⁹ N·m²/C². Mówimy o polu w próżni i o nieruchomych źródłach.
Na osi: najpierw dwa pola, dopiero potem przybliżenie
Wybierzmy punkt x = r po prawej stronie obu ładunków, czyli r > a. Odległość od +q wynosi r − a, od −q: r + a. Pole dodatniego źródła jest skierowane w prawo, a ujemnego w lewo. Pierwszy wkład jest większy. Składowa wypadkowa wynosi:
E_x=kq\left[\frac{1}{(r-a)^2}-\frac{1}{(r+a)^2}\right].
Sprowadzamy ułamki do wspólnego mianownika. Różnica kwadratów w liczniku daje (r + a)² − (r − a)² = 4ra. Ponieważ p = 2qa, otrzymujemy:
E_x=\frac{4kqar}{(r^2-a^2)^2}=\frac{2kp}{r^3}\frac{1}{[1-(a/r)^2]^2}.
Dopiero gdy a/r jest małe, ostatni czynnik jest bliski jedności. Wtedy daleko od pary pole na osi ma wartość Eosiowe ≈ 2kp/r³. Jest to przybliżenie, a nie nowe prawo zastępujące Coulomba. Gdy punkt zbliża się do +q, dokładne pole rośnie bez ograniczenia w modelu punktowym, podczas gdy wzór dalekiego pola przestaje mieć zastosowanie.
Nie ma uniwersalnej granicy słowa „daleko”. Możemy za to ustalić dopuszczalny błąd. Wzór przybliżony zaniża dokładne pole osiowe. Jeśli błąd odnosimy do wartości dokładnej, to:
\varepsilon=\frac{E_{\mathrm{dokl}}-E_{\mathrm{przybl}}}{E_{\mathrm{dokl}}}=1-\left[1-\left(\frac a r\right)^2\right]^2.
Przy r = 10a, a więc r = 5d, błąd wynosi 1,99%. Dla dokładności jednego procenta ta odległość jeszcze nie wystarcza. W zadaniu należy powiedzieć, jaka wielkość jest przybliżana i względem czego liczony jest błąd.
Na symetralnej: potencjał znika, pole pozostaje
Umieśćmy teraz punkt w (0, y), gdzie y > 0. Jego odległość od każdego źródła wynosi R = √(a² + y²). Potencjały dodajemy jak liczby ze znakami, przyjmując zero w nieskończoności:
\varphi=\frac{kq}{R}-\frac{kq}{R}=0.
Pola dodajemy wektorowo. Składowe wzdłuż y są przeciwne i się znoszą. Obie składowe wzdłuż x wskazują w lewo. Każda ma wartość (kq/R²)(a/R), więc:
\vec E(0,y)=-\frac{2kqa}{(a^2+y^2)^{3/2}}\hat x=-\frac{kp}{(a^2+y^2)^{3/2}}\hat x.
Wektor x̂ oznacza kierunek dodatniej osi x; minus mówi, że pole ma zwrot przeciwny do p. Dla y ≫ a wartość pola wynosi około kp/y³. W tej samej dużej odległości od środka jest więc dwa razy mniejsza niż na osi. Ta proporcja dotyczy dalekiego pola, nie dowolnego punktu blisko pary.
Zerowy potencjał na całej płaszczyźnie symetrii nie wymusza zerowego pola. Przesuwając się wzdłuż tej płaszczyzny, nie zmieniamy potencjału. Przy przesunięciu prostopadłym do niej odległości od ładunków przestają być równe i potencjał się zmienia. Właśnie w tym kierunku działa pole. Nie można wywnioskować wektora pola z samej wartości potencjału w jednym punkcie.
Dlaczego pole dipola maleje szybciej niż pole jednego ładunku?
Daleko od pary największe wkłady od +q i −q niemal się znoszą. Pozostaje różnica zależna od ich rozdzielenia. Potencjał na zewnętrznej osi jest dokładnie równy:
\varphi(r)=kq\left(\frac1{r-a}-\frac1{r+a}\right)=\frac{kp}{r^2-a^2}\approx\frac{kp}{r^2}.
Potencjał dipola maleje zatem na osi jak 1/r², a pole jak 1/r³. Podwojenie dużej odległości zmniejsza potencjał około cztery razy, a pole około osiem razy. Dla pojedynczego niezerowego ładunku są to odpowiednio dwa i cztery razy. Neutralność usuwa dominujący wkład całkowitego ładunku, lecz nie każdy ślad rozkładu źródeł.
Dla innych kierunków daleki potencjał ma postać φ ≈ kp cos θ/r², gdzie θ mierzymy od wektora p. Wzór pomaga rozpoznać znak i symetrię. Nie wolno różniczkować go tylko względem r i uznać wyniku za całe pole: zmiana potencjału z kątem również wnosi składową pola.
Co daje pomiar daleko od źródła?
Pomiar osiowego pola i odległości wyznacza iloczyn p = qd, ale sam nie rozdziela q oraz d. Dwie pary o tym samym p mogą mieć prawie jednakowe pola z daleka i wyraźnie różne pola z bliska. Dopiero dodatkowa znajomość odstępu pozwala obliczyć ładunek. Tak działa model: zachowuje informację potrzebną w danej skali, a nie wszystkie szczegóły źródła.
Sprawdź się: odczyt potencjału na symetralnej wynosi zero. Czy dodatni ładunek próbny będzie tam spoczywał? Nie: pole wskazuje ku ujemnej stronie dipola. O spoczynku decydowałaby suma sił, a nie wybrany poziom zera potencjału.
Podstawy: OpenStax, potencjał układu ładunków. Rozwinięcie dalekiego pola: MIT OCW, wykład 5, część o dipolu punktowym. Przykłady i rysunki w tej lekcji opracowano dla podanych tutaj danych.
Zadania do tego tematu
- Jak daleko trzeba odejść od dipola, aby błąd pola nie przekroczył 2%?
- Zerowy potencjał na symetralnej i siła na ładunek próbny
- Co można wyznaczyć z pomiaru dalekiego pola dipola?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto