Zadanie 7 - Pole Grawitacyjne - Pierwsza i druga prędkość kosmiczna
Statek kosmiczny o masie 50 t po wyłączeniu silników przeleciał w pobliżu Marsa. W pewnej chwili t0 statek przelatywał na wysokości 500 km nad powierzchnią planety. Masa Marsa wynosi 6,4·10^23 kg, a jego promień 3,4·10^6 m.
Oblicz prędkość ucieczki statku (minimalną prędkość początkową, jaką statek musiałby uzyskać na podanej wysokości 500 km, aby oddalić się z wyłączonymi silnikami na dowolnie dużą odległość od Marsa).
Oblicz prędkość ruchu statku po orbicie kołowej na tej wysokości. Jeśli początkowa prędkość statku miała wartość vo = 4·10^3 m/s i była skierowana poziomo (prostopadle do prostej poprowadzonej do środka Marsa), to czy w miarę upływu czasu (t > t0) odległość statku od planety będzie: • pozostawała stała, • malała, • rosła stale, • rosła, a potem malała? Podkreśl właściwą spośród czterech powyższych możliwości i szczegółowo uzasadnij swój wybór.
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
W tym zadaniu
Dwie prędkości na tej samej wysokości
Prędkość po orbicie kołowej i prędkość ucieczki odpowiadają dwóm różnym ruchom. Pierwsza pozwala utrzymać stałą odległość od środka Marsa. Druga jest graniczną szybkością, przy której statek może dotrzeć dowolnie daleko, tracąc przy tym szybkość do zera. W obu obliczeniach potrzebujemy odległości od środka planety:
r_0=R_M+h=3{,}4\cdot10^6\,\mathrm{m}+5\cdot10^5\,\mathrm{m}=3{,}9\cdot10^6\,\mathrm{m}.
Używamy modelu punktowej masy statku w sferycznie symetrycznym polu Marsa, z wyłączonymi silnikami; pomijamy opór atmosfery i inne ciała niebieskie. Zachowujemy stałą z pierwotnego rozwiązania: G=6{,}6738\cdot10^{-11}\,\mathrm{m^3\,kg^{-1}\,s^{-2}}. Dla wygody oznaczmy \mu=GM=4{,}271232\cdot10^{13}\,\mathrm{m^3/s^2}.
1. Orbita kołowa: grawitacja zmienia kierunek prędkości
Jedyną siłą w tym modelu jest siła grawitacji. Na orbicie kołowej jej wartość odpowiada potrzebnej sile dośrodkowej:
\frac{GMm}{r_0^2}=\frac{mv_k^2}{r_0},\qquad v_k=\sqrt{\frac{GM}{r_0}}=\sqrt{\frac{4{,}271232\cdot10^{13}}{3{,}9\cdot10^6}}\,\mathrm{\frac{m}{s}}\approx3309\,\mathrm{\frac{m}{s}}.
Masa statku skraca się. Wartość v_k\approx3{,}31\,\mathrm{km/s} dotyczy orbity kołowej na podanej wysokości; nie jest wartością obliczoną przy powierzchni Marsa.
2. Ucieczka: graniczna energia całkowita jest zerowa
Przyjmujemy energię potencjalną oddziaływania układu statek–Mars równą zeru w nieskończoności. W punkcie startu:
E=\frac{mv^2}{2}-\frac{GMm}{r_0}.
Dla granicznej ucieczki E=0, bo w nieskończoności zarówno energia potencjalna, jak i końcowa energia kinetyczna dążą do zera. Stąd:
v_u=\sqrt{\frac{2GM}{r_0}}=\sqrt2\,v_k\approx4680\,\mathrm{\frac{m}{s}}=4{,}68\,\mathrm{\frac{km}{s}}.
Jednostki obu pierwiastków są poprawne: \sqrt{(\mathrm{m^3/s^2})/\mathrm{m}}=\mathrm{m/s}. Często oznacza się te szybkości przez v_I i v_{II}, ale indeksu nie wolno pomylić we wzorze na ucieczkę: zawiera on czynnik 2 pod pierwiastkiem.
3. Co oznacza styczny start z szybkością 4 km/s?
Porównujemy trzy wartości:
v_k\approx3{,}31\,\mathrm{km/s}<v_0=4{,}00\,\mathrm{km/s}<v_u\approx4{,}68\,\mathrm{km/s}.
Energia całkowita jest ujemna, więc statek nie ucieknie w tym modelu na dowolnie dużą odległość. Ruch jest związany. Jednocześnie szybkość jest większa niż kołowa, zatem nie utrzyma się okrąg o promieniu r_0. Przy stycznej prędkości początkowa składowa radialna jest zerowa. Dla odległości od środka mamy w tej chwili:
\ddot r(t_0)=\frac{v_0^2}{r_0}-\frac{GM}{r_0^2}>0.
Odległość zaczyna rosnąć. To nie znaczy, że grawitacja działa na zewnątrz: wektor przyspieszenia nadal jest skierowany do środka. Powyższe równanie opisuje zmianę długości promienia w ruchu z zakrzywionym torem. Dla szybkości kołowej oba składniki byłyby równe.
Tor jest elipsą, a punkt startu jest jej najbliższym Marsowi punktem — perycentrum. Statek oddala się do apocentrum, zwalniając, a potem jego odległość maleje. Prędkość radialna znów zeruje się w apocentrum, ale szybkość całkowita nie jest tam zerowa.
Właściwy wybór: odległość będzie rosła, a potem malała. W idealnym ruchu bez zaburzeń ten cykl się powtarza. Prędkość kołowa wynosi około 3,31 km/s, a ucieczki około 4,68 km/s.
Dodatkowe sprawdzenie kształtu orbity
Z równania energii na jednostkę masy \epsilon=v_0^2/2-\mu/r_0 można wyznaczyć półoś wielką a=-\mu/(2\epsilon)\approx7{,}23\cdot10^6\,\mathrm{m}. Ponieważ start następuje w perycentrum, odległość apocentrum wynosi r_a=2a-r_0\approx1{,}06\cdot10^7\,\mathrm{m}. Jest skończona, co potwierdza brak ucieczki. Rysunek elipsy i koła porównuje te dwie możliwości dla tego samego punktu początkowego.
Najpierw spróbuj samodzielnie. Zapisz dane, wybierz prawa fizyczne i sprawdź jednostki. Przejdź do zadań ze sprawdzaniem odpowiedzi »
← Wróć do działu: Zadania Do góry ↑
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto