v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Potencjały termodynamiczne i warunki równowagi · 3 min czytania

Relacje Maxwella: od rozszerzalności do entropii i pojemności cieplnej

Entropii nie odczytujemy bezpośrednio z linijki, ale możemy zmierzyć rozszerzalność i ściśliwość. Relacje Maxwella łączą te informacje. Wyprowadzimy je z funkcji stanu i użyjemy do sprawdzenia, kiedy energia wewnętrzna zależy od objętości oraz dlaczego Cₚ i Cᵥ różnią się także poza modelem gazu doskonałego.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Entropii nie odczytujemy bezpośrednio z linijki, ale możemy zmierzyć rozszerzalność i ściśliwość. Relacje Maxwella łączą te informacje. Wyprowadzimy je z funkcji stanu i użyjemy do sprawdzenia, kiedy energia wewnętrzna zależy od objętości oraz dlaczego Cₚ i Cᵥ różnią się także poza modelem gazu doskonałego.

Potrzebne wiadomości: Potencjały termodynamiczne, pochodne cząstkowe, równość pochodnych mieszanych i proste całki.

Założenia stojące za zamianą kolejności pochodnych

Pracujemy w jednofazowym obszarze równowagi układu prostego ściśliwego, przy ustalonej ilości substancji n i składzie. Potencjały mają ciągłe drugie pochodne w rozpatrywanym obszarze. Nie przeprowadzamy różniczkowania przez nieciągłość na granicy faz. Dla energii swobodnej Helmholtza dF = −S dT − p dV, więc S = −FT i p = −FV.

Równość FTV = FVT daje −(∂S/∂V)T = −(∂p/∂T)V. Po skróceniu znaków:

\left(\frac{\partial S}{\partial V}\right)_T=\left(\frac{\partial p}{\partial T}\right)_V.

Po lewej jest reakcja entropii na zmianę objętości, po prawej reakcja ciśnienia na ogrzewanie w sztywnym naczyniu. Jednostki też są zgodne: J/(K · m³) = Pa/K.

Ta sama procedura dla innych potencjałów

Z dG = −S dT + V dp otrzymujemy (∂S/∂p)T = −(∂V/∂T)p. Z dU = T dS − p dV oraz dH = T dS + V dp wynikają jeszcze dwie relacje:

\left(\frac{\partial T}{\partial V}\right)_S=-\left(\frac{\partial p}{\partial S}\right)_V,\qquad\left(\frac{\partial T}{\partial p}\right)_S=\left(\frac{\partial V}{\partial S}\right)_p.

Nie zapamiętujemy znaków w oderwaniu od różniczki. Wybieramy potencjał o odpowiednich zmiennych naturalnych, zapisujemy jego dwie pochodne i dopiero potem różniczkujemy ponownie. Wszystkie ukryte warunki, w tym stałe n, muszą być identyczne po obu stronach.

Czy U zależy od V przy stałym T?

Całkowitą pojemność cieplną przy stałej objętości oznaczamy CV = (∂U/∂T)V, w J/K. Z dU = T dS − p dV przy dV = 0 wynika (∂S/∂T)V = CV/T. Łącząc to z pierwszą relacją Maxwella, zapisujemy entropię w zmiennych T,V:

dS=\frac{C_V}{T}\,dT+\left(\frac{\partial p}{\partial T}\right)_V dV.

Podstawienie tej różniczki do dU daje:

dU=C_V\,dT+\left[T\left(\frac{\partial p}{\partial T}\right)_V-p\right]dV.

Dla gazu doskonałego p = nRT/V nawias wynosi T(nR/V) − p = 0. Dlatego U zależy tylko od T i n. Dla innego równania stanu nawias może być niezerowy. Gdy zmieniają się odległości między oddziałującymi cząsteczkami, przy niezmienionej temperaturze może zmieniać się także energia ich oddziaływania.

Od rozszerzalności i ściśliwości do Cₚ − Cᵥ

Definiujemy współczynnik rozszerzalności objętościowej α i ściśliwość izotermiczną κT:

\alpha=\frac1V\left(\frac{\partial V}{\partial T}\right)_p,\qquad\kappa_T=-\frac1V\left(\frac{\partial V}{\partial p}\right)_T.

α ma jednostkę K−1, a κT Pa−1. Minus w definicji κT sprawia, że zwykła stabilna materia, której objętość maleje przy sprężaniu, ma dodatnią ściśliwość. Z dV = αV dT − κTV dp, przy dV = 0, otrzymujemy (∂p/∂T)V = α/κT.

Z kolei Cp = T(∂S/∂T)p. Wstawiamy do różniczki entropii dV = αV dT, właściwe dla stałego ciśnienia. Dostajemy:

C_p=C_V+T\left(\frac{\partial p}{\partial T}\right)_V\alpha V,\qquad C_p-C_V=\frac{TV\alpha^2}{\kappa_T}.

To pojemności cieplne całej tej samej próbki, nie wartości molowe zmieszane z objętością całkowitą. Dla wielkości molowych należy wszędzie zastąpić V objętością molową i C pojemnością molową. Jednostka prawej strony to K · m³ · K−2 · Pa = J/K. Przy T > 0 i κT > 0 różnica jest nieujemna, także wtedy, gdy α jest ujemne.

Dwa sprawdzenia graniczne

Dla gazu doskonałego α = 1/T, κT = 1/p, a pV = nRT. Prawo ogólne daje Cp − CV = pV/T = nR, czyli znany wynik. Jeżeli natomiast α = 0 w pewnym stanie, dostajemy w tym stanie Cp = CV, o ile pozostałe współczynniki są skończone. Równość w jednym punkcie nie oznacza braku rozszerzalności w całym przedziale temperatur.

Przykładowo dla modelowej próbki o T = 300 K, V = 1,00 · 10−3 m³, α = 4,00 · 10−4 K−1 i κT = 5,00 · 10−10 Pa−1 różnica wynosi 96,0 J/K. Nie trzeba zgadywać mikroskopowej budowy, aby z tych pomiarów otrzymać różnicę pojemności cieplnych. Trzeba natomiast upewnić się, że wszystkie dane dotyczą tego samego stanu i tej samej fazy.

Czy relacje Maxwella są równaniami pola elektromagnetycznego?

Nie. To inny zestaw związków, wynikający z różniczkowalności potencjałów termodynamicznych. Nie zakładamy tu istnienia pola elektrycznego ani magnetycznego. Dodatkowe rodzaje pracy wymagałyby rozszerzenia różniczek i odpowiednich dodatkowych relacji.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.