Energia swobodna: granica pracy i warunki równowagi
Gaz może dojść do tego samego stanu, wykonując pracę na tłoku albo rozprężając się do próżni. Energia pozostaje zachowana w obu procesach, lecz możliwości otrzymania pracy są inne. Wyprowadzimy ograniczenia wynikające z F i G oraz oddzielimy minimum potencjału od szybkości przemiany.
W tym materiale
Gaz może dojść do tego samego stanu, wykonując pracę na tłoku albo rozprężając się do próżni. Energia pozostaje zachowana w obu procesach, lecz możliwości otrzymania pracy są inne. Wyprowadzimy ograniczenia wynikające z F i G oraz oddzielimy minimum potencjału od szybkości przemiany.
Potrzebne wiadomości: Pierwsza i druga zasada termodynamiki, definicje F i G, całka pracy gazu oraz pochodne funkcji jednej zmiennej.
Jedna kąpiel cieplna i dwa stany końcowe
Zamknięty układ wymienia ciepło tylko z dużym termostatem o stałej temperaturze T0 > 0. Początkowy i końcowy stan układu mają tę samą temperaturę T0; w trakcie procesu nie wymagamy równowagi. Pomijamy zmianę energii kinetycznej i potencjalnej całego układu. Q jest ciepłem otrzymanym przez układ, W całkowitą pracą oddaną otoczeniu. Z pierwszej zasady W = Q − ΔU.
Termostat traci ciepło Q, więc jego entropia zmienia się o −Q/T0. Entropia wytworzona w połączonym procesie spełnia:
\Delta S_{\mathrm{tot}}=\Delta S-\frac{Q}{T_0}\geq0,\qquad Q\leq T_0\Delta S.
Po wstawieniu do bilansu pracy i użyciu tej samej temperatury stanów końcowych:
W\leq T_0\Delta S-\Delta U=-\Delta F,\qquad W=-\Delta F-T_0\Delta S_{\mathrm{tot}}.
−ΔF ogranicza całkowitą pracę wykonaną przez układ między określonymi stanami, przy tych warunkach wymiany ciepła. Równość wymaga procesu odwracalnego. Jeśli droga odwracalna nie jest fizycznie dostępna przy narzuconych ograniczeniach, wartość pozostaje górnym ograniczeniem, a nie obietnicą osiągalnego wyniku. Dodatnie ΔF oznacza, że trzeba wykonać pracę na układzie; trzeba dostarczyć co najmniej ΔF; równość wymaga dostępnej drogi odwracalnej.
Stałe ciśnienie: oddzielmy pracę odsuwania otoczenia
Niech otoczenie mechaniczne ma ponadto stałe ciśnienie p0, równe ciśnieniu obu stanów końcowych. Dzielimy całkowitą pracę na p0ΔV i pracę użyteczną Wu, np. oddaną do obwodu elektrycznego albo na wał. Wtedy:
W_u=W-p_0\Delta V\leq-\Delta F-p_0\Delta V=-\Delta G.
Zatem −ΔG jest granicą pracy nieobjętościowej, przy określonym termostacie i stałym ciśnieniu zewnętrznym. Nie ogranicza w tym sformułowaniu całkowitej pracy bez odjęcia p0ΔV. Jeżeli zmienia się ciśnienie otoczenia albo używamy kilku termostatów, należy wrócić do pełnego bilansu; samo −ΔG nie wystarcza.
Przykład: ta sama izoterma, różna otrzymana praca
0,400 mol gazu doskonałego przechodzi przy temperaturze stanów końcowych 300 K od V1 do V2 = 2,50V1. Dla tego modelu ΔU = 0, a ΔS = nR ln(V2/V1). Stąd −ΔF = nRT ln 2,50 ≈ 914 J. Powolne odwracalne rozprężanie izotermiczne oddaje 914 J pracy i pobiera 914 J ciepła z termostatu.
Rozprężanie swobodne do pustej części sztywnego, izolowanego naczynia daje natomiast W = Q = 0. Dla gazu doskonałego temperatura końcowa pozostaje 300 K, a przyrost entropii wynosi nR ln 2,50 ≈ 3,05 J/K. Proces może zachodzić bez wymiany ciepła z termostatem; ten jest wtedy niezmienioną częścią otoczenia. Sprawdzenie daje T0ΔStot ≈ 914 J: cała możliwa praca została utracona, choć żadna energia nie zniknęła.
Kiedy potencjał ma maleć?
Jeżeli przy stałych T i V nie odbieramy żadnej pracy, nierówność W ≤ −ΔF z W = 0 daje ΔF ≤ 0. Przy stałych T i p oraz bez pracy użytecznej analogicznie ΔG ≤ 0. Są to kryteria dla dopuszczonych przemian wewnętrznych. W układzie izolowanym o stałych U i V używamy maksymalizacji S. Warunki zewnętrzne decydują, którą wielkość porównujemy.
Przemianę opisujemy dodatkową zmienną wewnętrzną x, np. parametrem porządku. Potencjał F(T,V,n,x) dotyczy wtedy stanów o narzuconym x; układ jest zrównoważony względem pozostałych, szybszych stopni swobody. Po zwolnieniu ograniczenia na x porównujemy F dla dostępnych wartości x przy tym samym T,V,n. Nie różniczkujemy jednej niezmiennej funkcji F(T,V,n) i nie oczekujemy z niej opisu brakującego stopnia swobody.
Minimum, punkt stacjonarny i czas przemiany
Wewnątrz dopuszczonego zakresu x warunek dF/dx = 0 jest konieczny, lecz nie wystarcza do stabilności. Dodatnia druga pochodna wskazuje ścisłe lokalne minimum, ujemna maksimum; zerowa wymaga dalszego badania. Spośród stanów dopuszczonych przy tych samych ograniczeniach stan trwałej równowagi ma globalne minimum. Wyższe lokalne minimum może opisywać stan metastabilny oddzielony barierą.
Na wykresie oba minima mają tę samą wartość i są równoważnymi stanami równowagi modelu. Maksimum między nimi nie staje się trwałą równowagą tylko dlatego, że pochodna znika. Potencjał pokazuje możliwy kierunek relaksacji oraz bariery, lecz nie określa czasu przejścia. Do obliczenia szybkości potrzebne są dodatkowe prawa dynamiki, opory lub kinetyka przemiany.
Czy ujemna ΔG zawsze oznacza szybką reakcję?
Nie. Przy właściwych ograniczeniach ujemna ΔG wskazuje termodynamicznie korzystny kierunek. Układ może tkwić za barierą, nie mieć dostępnego mechanizmu przemiany lub potrzebować bardzo długiego czasu. Informacja o minimum potencjału nie zastępuje informacji o kinetyce.
Zadania do tego tematu
- Sprężanie izotermiczne: minimalna praca dostarczona i straty
- Praca użyteczna z przemiany: kiedy ciepło nie jest równe zmianie entalpii?
- Zerowa pochodna nie wystarcza: dwa minima energii swobodnej
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto