Relacje Maxwella: od rozszerzalności do entropii i pojemności cieplnej
Entropii nie odczytujemy bezpośrednio z linijki, ale możemy zmierzyć rozszerzalność i ściśliwość. Relacje Maxwella łączą te informacje. Wyprowadzimy je z funkcji stanu i użyjemy do sprawdzenia, kiedy energia wewnętrzna zależy od objętości oraz dlaczego Cₚ i Cᵥ różnią się także poza modelem gazu doskonałego.
W tym materiale
Entropii nie odczytujemy bezpośrednio z linijki, ale możemy zmierzyć rozszerzalność i ściśliwość. Relacje Maxwella łączą te informacje. Wyprowadzimy je z funkcji stanu i użyjemy do sprawdzenia, kiedy energia wewnętrzna zależy od objętości oraz dlaczego Cₚ i Cᵥ różnią się także poza modelem gazu doskonałego.
Potrzebne wiadomości: Potencjały termodynamiczne, pochodne cząstkowe, równość pochodnych mieszanych i proste całki.
Założenia stojące za zamianą kolejności pochodnych
Pracujemy w jednofazowym obszarze równowagi układu prostego ściśliwego, przy ustalonej ilości substancji n i składzie. Potencjały mają ciągłe drugie pochodne w rozpatrywanym obszarze. Nie przeprowadzamy różniczkowania przez nieciągłość na granicy faz. Dla energii swobodnej Helmholtza dF = −S dT − p dV, więc S = −FT i p = −FV.
Równość FTV = FVT daje −(∂S/∂V)T = −(∂p/∂T)V. Po skróceniu znaków:
\left(\frac{\partial S}{\partial V}\right)_T=\left(\frac{\partial p}{\partial T}\right)_V.
Po lewej jest reakcja entropii na zmianę objętości, po prawej reakcja ciśnienia na ogrzewanie w sztywnym naczyniu. Jednostki też są zgodne: J/(K · m³) = Pa/K.
Ta sama procedura dla innych potencjałów
Z dG = −S dT + V dp otrzymujemy (∂S/∂p)T = −(∂V/∂T)p. Z dU = T dS − p dV oraz dH = T dS + V dp wynikają jeszcze dwie relacje:
\left(\frac{\partial T}{\partial V}\right)_S=-\left(\frac{\partial p}{\partial S}\right)_V,\qquad\left(\frac{\partial T}{\partial p}\right)_S=\left(\frac{\partial V}{\partial S}\right)_p.
Nie zapamiętujemy znaków w oderwaniu od różniczki. Wybieramy potencjał o odpowiednich zmiennych naturalnych, zapisujemy jego dwie pochodne i dopiero potem różniczkujemy ponownie. Wszystkie ukryte warunki, w tym stałe n, muszą być identyczne po obu stronach.
Czy U zależy od V przy stałym T?
Całkowitą pojemność cieplną przy stałej objętości oznaczamy CV = (∂U/∂T)V, w J/K. Z dU = T dS − p dV przy dV = 0 wynika (∂S/∂T)V = CV/T. Łącząc to z pierwszą relacją Maxwella, zapisujemy entropię w zmiennych T,V:
dS=\frac{C_V}{T}\,dT+\left(\frac{\partial p}{\partial T}\right)_V dV.
Podstawienie tej różniczki do dU daje:
dU=C_V\,dT+\left[T\left(\frac{\partial p}{\partial T}\right)_V-p\right]dV.
Dla gazu doskonałego p = nRT/V nawias wynosi T(nR/V) − p = 0. Dlatego U zależy tylko od T i n. Dla innego równania stanu nawias może być niezerowy. Gdy zmieniają się odległości między oddziałującymi cząsteczkami, przy niezmienionej temperaturze może zmieniać się także energia ich oddziaływania.
Od rozszerzalności i ściśliwości do Cₚ − Cᵥ
Definiujemy współczynnik rozszerzalności objętościowej α i ściśliwość izotermiczną κT:
\alpha=\frac1V\left(\frac{\partial V}{\partial T}\right)_p,\qquad\kappa_T=-\frac1V\left(\frac{\partial V}{\partial p}\right)_T.
α ma jednostkę K−1, a κT Pa−1. Minus w definicji κT sprawia, że zwykła stabilna materia, której objętość maleje przy sprężaniu, ma dodatnią ściśliwość. Z dV = αV dT − κTV dp, przy dV = 0, otrzymujemy (∂p/∂T)V = α/κT.
Z kolei Cp = T(∂S/∂T)p. Wstawiamy do różniczki entropii dV = αV dT, właściwe dla stałego ciśnienia. Dostajemy:
C_p=C_V+T\left(\frac{\partial p}{\partial T}\right)_V\alpha V,\qquad C_p-C_V=\frac{TV\alpha^2}{\kappa_T}.
To pojemności cieplne całej tej samej próbki, nie wartości molowe zmieszane z objętością całkowitą. Dla wielkości molowych należy wszędzie zastąpić V objętością molową i C pojemnością molową. Jednostka prawej strony to K · m³ · K−2 · Pa = J/K. Przy T > 0 i κT > 0 różnica jest nieujemna, także wtedy, gdy α jest ujemne.
Dwa sprawdzenia graniczne
Dla gazu doskonałego α = 1/T, κT = 1/p, a pV = nRT. Prawo ogólne daje Cp − CV = pV/T = nR, czyli znany wynik. Jeżeli natomiast α = 0 w pewnym stanie, dostajemy w tym stanie Cp = CV, o ile pozostałe współczynniki są skończone. Równość w jednym punkcie nie oznacza braku rozszerzalności w całym przedziale temperatur.
Przykładowo dla modelowej próbki o T = 300 K, V = 1,00 · 10−3 m³, α = 4,00 · 10−4 K−1 i κT = 5,00 · 10−10 Pa−1 różnica wynosi 96,0 J/K. Nie trzeba zgadywać mikroskopowej budowy, aby z tych pomiarów otrzymać różnicę pojemności cieplnych. Trzeba natomiast upewnić się, że wszystkie dane dotyczą tego samego stanu i tej samej fazy.
Czy relacje Maxwella są równaniami pola elektromagnetycznego?
Nie. To inny zestaw związków, wynikający z różniczkowalności potencjałów termodynamicznych. Nie zakładamy tu istnienia pola elektrycznego ani magnetycznego. Dodatkowe rodzaje pracy wymagałyby rozszerzenia różniczek i odpowiednich dodatkowych relacji.
Zadania do tego tematu
- Entropia z równania stanu: rozprężenie bez osobnego wzoru na S
- Gaz z oddziaływaniami: zmiana U przy stałej temperaturze
- Dwie pojemności cieplne z rozszerzalności i ściśliwości próbki
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto