Potencjały U, H, F i G: po co zmieniamy zmienne naturalne?
Termostat ustala temperaturę, a tłok może ustalać ciśnienie. Dlaczego opis takiego doświadczenia przez entropię i objętość bywa niewygodny? Zbudujemy cztery potencjały termodynamiczne, śledząc każdy znak i sprawdzając, jakie wielkości dają ich pochodne.
W tym materiale
Termostat ustala temperaturę, a tłok może ustalać ciśnienie. Dlaczego opis takiego doświadczenia przez entropię i objętość bywa niewygodny? Zbudujemy cztery potencjały termodynamiczne, śledząc każdy znak i sprawdzając, jakie wielkości dają ich pochodne.
Potrzebne wiadomości: Pierwsza i druga zasada termodynamiki, entropia, różniczka funkcji dwóch zmiennych i pochodne cząstkowe.
Najpierw układ i umowa dotycząca pracy
Rozważamy makroskopowy układ prosty ściśliwy, w równowadze, o ustalonej ilości substancji n i ustalonym składzie. Na razie jedyną pracą jest praca zmiany objętości; pomijamy pola, powierzchnie i ruch całego układu. U oznacza energię wewnętrzną w J, S entropię w J/K, T temperaturę bezwzględną w K, p ciśnienie w Pa, a V objętość w m³. Pracę W wykonaną przez układ przyjmujemy jako dodatnią, więc pierwsza zasada ma postać ΔU = Q − W.
Między sąsiednimi stanami równowagi obowiązuje relacja fundamentalna:
dU=T\,dS-p\,dV.
Można ją otrzymać, wybierając odwracalną drogę, dla której δQ = T dS i δW = p dV. Sama relacja dotyczy funkcji stanu. Nie zezwala na utożsamienie rzeczywistego ciepła z T dS w procesie nieodwracalnym ani na podstawienie ciśnienia wewnętrznego do dowolnej pracy tłoka. W takim procesie pracę objętościową wyznacza ciśnienie zewnętrzne, a układ może nawet nie mieć jednej temperatury.
Co oznacza słowo „naturalne”?
Gdy zapisujemy U = U(S,V), współczynnik przy dS jest pochodną po S przy stałym V, a współczynnik przy dV pochodną po V przy stałym S. Otrzymujemy T = (∂U/∂S)V oraz p = −(∂U/∂V)S. Entropia i objętość są zmiennymi naturalnymi U, ponieważ bezpośrednie pochodne dają wielkości sprzężone. Można opisywać U także przez T i V, lecz współczynniki w jego różniczce mają wtedy inną postać.
Termostat ułatwia kontrolę T, nie S. Dlatego definiujemy energię swobodną Helmholtza F = U − TS. Różniczkujemy cały iloczyn TS, a następnie wstawiamy dU:
dF=dU-T\,dS-S\,dT=-S\,dT-p\,dV.
Wyrazy T dS znoszą się. F ma teraz naturalne zmienne T i V. Taka zamiana jednej zmiennej na sprzężoną nosi nazwę transformacji Legendre’a. Nie jest zmianą wartości energii wewnętrznej ani dodatkową zasadą zachowania.
Dlaczego w entalpii występuje plus?
W dU objętości towarzyszy −p. Aby usunąć dV, dodajemy pV: entalpia H = U + pV spełnia dH = dU + p dV + V dp = T dS + V dp. Zastąpienie także S przez T daje energię swobodną Gibbsa G = H − TS. Przy stałym n i składzie otrzymujemy:
| Potencjał | Definicja | Zmienne naturalne | Różniczka |
|---|---|---|---|
| U | energia wewnętrzna | S, V | T\,dS-p\,dV |
| H | U + pV | S, p | T\,dS+V\,dp |
| F | U − TS | T, V | -S\,dT-p\,dV |
| G | U + pV − TS | T, p | -S\,dT+V\,dp |
Każdy potencjał ma jednostkę energii: Pa · m³ = J i K · J/K = J. H bywa nazywana „zawartością ciepła”, ale takie określenie myli funkcję stanu z energią przekazywaną w procesie. Dopiero dla zamkniętego układu, przy stałym ciśnieniu zewnętrznym, zgodnym z ciśnieniem stanów końcowych, oraz bez pracy innej niż objętościowa, otrzymujemy Q = ΔH.
Przykład: mała zmiana temperatury i ciśnienia
Dla pewnej próbki w stanie początkowym S = 120 J/K i V = 18,0 cm³. Podnosimy temperaturę o 0,20 K, a ciśnienie o 0,50 MPa. Zakładamy, że w tym małym zakresie zmiany S i V można pominąć w przybliżeniu pierwszego rzędu. Z dG = −S dT + V dp:
\Delta G\approx-120\,\frac{\mathrm J}{\mathrm K}\cdot0{,}20\,\mathrm K+18{,}0\cdot10^{-6}\,\mathrm{m^3}\cdot0{,}50\cdot10^6\,\mathrm{Pa}=-15{,}0\,\mathrm J.
Ogrzanie wnosi −24,0 J, sprężanie +9,0 J. Wynik nie mówi, że układ oddał 15 J ciepła lub pracy. Obliczyliśmy zmianę funkcji stanu między dwoma pobliskimi warunkami, a droga procesu i bilans ciepła nie zostały podane.
Stałe T i p nie wystarczają do opisu przemiany wewnętrznej
Dla jednej określonej fazy o niezmiennym składzie i ustalonym n zapis G(T,p,n) daje dG = 0, gdy dT = dp = 0. W przemianie fazowej lub reakcji zmieniają się jednak dodatkowe zmienne, np. ilości substancji w fazach albo stopień przemiany. Wtedy różniczka ma także odpowiednie dodatkowe człony. Nie wolno najpierw je pominąć, a następnie użyć tak skróconego wzoru do dowodzenia, że reakcja nie może obniżyć G.
W następnej lekcji ustalimy, kiedy spadek F lub G wyznacza możliwą pracę. Dalej dodamy potencjał chemiczny, który opisuje zmianę ilości substancji.
Czy pochodna energii wewnętrznej po objętości zawsze wynosi −p?
Nie. Wzór −p dotyczy pochodnej przy stałej entropii. Przy stałej temperaturze ogólnie otrzymujemy (∂U/∂V)T = T(∂p/∂T)V − p. Gaz doskonały daje zero, a nie −p. Warunek zapisany pod pochodną jest częścią prawa fizycznego, a nie drobnym dopiskiem.
Zadania do tego tematu
- Entalpia ogrzewanego gazu: gdzie podziała się część dostarczonego ciepła?
- Pochodne Gibbsa: mała zmiana stanu i błędny znak ciśnienia
- Czy równanie pV = nRT wyznacza także energię wewnętrzną?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto