v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Dyfuzja ciepła: bilans, warunki brzegowe i zmiany w czasie · 3 min czytania

Równanie przewodnictwa cieplnego: od bilansu energii do dyfuzyjności

Dwa pręty mogą przewodzić w stanie ustalonym taką samą moc, a po włączeniu ogrzewania nagrzewać się w różnym tempie. O szybkości zmian temperatury decyduje nie tylko przewodność, lecz także energia potrzebna do ogrzania materiału. Zapiszmy bilans małego fragmentu pręta i zobaczmy, jak powstaje równanie zależne od miejsca oraz czasu.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Dwa pręty mogą przewodzić w stanie ustalonym taką samą moc, a po włączeniu ogrzewania nagrzewać się w różnym tempie. O szybkości zmian temperatury decyduje nie tylko przewodność, lecz także energia potrzebna do ogrzania materiału. Zapiszmy bilans małego fragmentu pręta i zobaczmy, jak powstaje równanie zależne od miejsca oraz czasu.

Potrzebne wiadomości: Prawo Fouriera, pojemność cieplna, pochodna funkcji i podstawowe znaczenie pochodnej cząstkowej.

Najpierw rozdzielmy przepływ i magazynowanie

W modelu oporu cieplnego rozkład temperatury już się ustalił. Teraz interesuje nas dochodzenie do takiego stanu. Rozpatrujemy jednorodny pręt o stałym polu przekroju S. Jego boki są idealnie izolowane; energia płynie tylko wzdłuż osi x. Gęstość ρ, ciepło właściwe c i przewodność cieplna k są stałe. Nie ma wewnętrznego źródła energii, ruchu materiału ani przemiany fazowej.

Temperatura T(x,t) może być inna w każdym miejscu i w każdej chwili. Pochodna cząstkowa ∂T/∂x opisuje zmianę w przestrzeni przy ustalonym czasie; ∂T/∂t — zmianę w czasie w ustalonym miejscu. Do różnic i pochodnych można używać kelwinów albo stopni Celsjusza, bo przyrost o 1 K odpowiada przyrostowi o 1°C. Nie utożsamiamy jednak temperatury z energią.

Gęstość strumienia ciepła q jest mocą przypadającą na pole powierzchni, mierzoną w W/m². Dodatnie q oznacza przepływ ku rosnącym x. Moc przez cały przekrój wynosi P=qS. Prawo Fouriera daje:

q=-k\frac{\partial T}{\partial x},\qquad [k]=\frac{\mathrm W}{\mathrm{m\,K}}.

Gdy temperatura maleje w prawo, pochodna jest ujemna, więc q jest dodatnie. Minus nie oznacza ujemnej ilości energii; wiąże znak przepływu z wybranym zwrotem osi.

Co zostaje w cienkim plasterku?

Fragment między x a x+Δx ma masę ρSΔx i pojemność cieplną ρcSΔx. Do jego lewej ściany dopływa moc Sq(x), przez prawą odpływa Sq(x+Δx). Zmiana energii wewnętrznej względem dowolnej stałej temperatury odniesienia wynosi pojemność razy zmianę temperatury. Dla małego fragmentu otrzymujemy:

\rho cS\Delta x\frac{\partial T}{\partial t}\approx S q(x,t)-S q(x+\Delta x,t).

Dzielimy przez SΔx i przechodzimy do granicy Δx→0. Najpierw dostajemy lokalny bilans, a dopiero potem podstawiamy prawo przewodzenia:

\rho c\frac{\partial T}{\partial t}=-\frac{\partial q}{\partial x}=k\frac{\partial^2T}{\partial x^2},\qquad \frac{\partial T}{\partial t}=\alpha\frac{\partial^2T}{\partial x^2},\qquad \alpha=\frac{k}{\rho c}.

Przy zmiennym k nie wolno wyciągnąć przewodności przed pochodną: prawa strona bilansu ma wtedy postać ∂(k∂T/∂x)/∂x. Źródło objętościowe dodałoby osobny składnik mocy na objętość. Proste równanie powyżej obowiązuje przy wymienionych założeniach.

Fragment pręta o grubości Δx. Dodatnie strumienie q po lewej i po prawej są skierowane w prawo. Różnica mocy zostaje w fragmencie.
Bilans małego fragmentu: wzrost temperatury zależy od różnicy mocy na jego dwóch ścianach, a nie od samej wartości przepływającej mocy. Powiększ rysunek.

Dlaczego potrzebujemy innej stałej niż k?

Iloczyn ρc jest objętościową pojemnością cieplną w J/(m³·K). Dlatego dyfuzyjność cieplna α ma jednostkę m²/s. Materiał o dużym k dobrze przenosi energię przy danym gradiencie; duże ρc oznacza, że trzeba dostarczyć dużo energii, aby zmienić temperaturę tej samej objętości. O tempie wyrównywania temperatury decyduje ich iloraz.

Dla modelowych parametrów k=50 W/(m·K), ρ=8000 kg/m³ i c=500 J/(kg·K) otrzymujemy ρc=4,00·10⁶ J/(m³·K) oraz α=1,25·10⁻⁵ m²/s. Nie jest to tabela własności konkretnego stopu: dane definiują tutaj idealizowany materiał.

Gradient wyznacza strumień, krzywizna — zmianę temperatury

Liniowy profil T=a+bx ma niezerowy gradient, ale zerową drugą pochodną. Może przez niego stale płynąć energia bez lokalnego nagrzewania: tyle samo wpływa, ile wypływa. Z kolei w gładkim maksimum profilu gradient jest zerowy dokładnie w środku, lecz ujemna krzywizna oznacza ochładzanie. Energia odpływa z obu stron otoczenia maksimum.

Jeżeli lokalnie ∂²T/∂x²=−1000 K/m², podana wyżej dyfuzyjność daje ∂T/∂t=−0,0125 K/s. Znak można sprawdzić fizycznie: gorący garb się obniża. To pochodna w danej chwili, a nie obietnica stałego tempa chłodzenia przez dowolnie długi czas.

Skala czasu nie jest prędkością ciepła

W równaniu długość występuje w drugiej potędze. Charakterystyczna skala wyrównywania zaburzenia o rozmiarze L ma więc postać t∼L²/α. Dla L=0,10 m i powyższego materiału jest to 800 s. Dwukrotnie większy geometrycznie podobny pręt wymaga czterokrotnie większej skali czasu, jeśli α, kształt początkowego profilu w zmiennej x/L i warunki brzegowe pozostają porównywalne.

Nie znaczy to, że po 800 s pręt jest dokładnie jednorodny. Współczynnik liczbowy zależy od kształtu profilu, warunków na końcach i dopuszczalnej pozostałej różnicy temperatur. Następna lekcja wyznacza go dla konkretnego rozwiązania. Nie przypisujemy też dyfuzji stałej prędkości L/t: równanie opisuje ciągły rozkład w przybliżeniu ośrodka ciągłego, a nie tor pojedynczej porcji ciepła.

Sprawdź: czy samo ∂T/∂t=α∂²T/∂x² wystarcza do przewidzenia temperatury?

Nie. Potrzebne są początkowy profil temperatury oraz warunki na granicach, np. temperatura utrzymywana przez termostaty albo zerowy strumień przez izolowane końce. Te same α i L nie wybierają jednego przebiegu.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.