v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Silniki cieplne: obiegi Otta i Diesla oraz warunki porównania · 4 min czytania

Cykl Otta: sprężanie, dopływ ciepła i praca gazu

Gaz w cylindrze najpierw trzeba sprężyć. Dopiero później, po ogrzaniu, może oddać więcej pracy podczas rozprężania. Prześledzimy oba etapy i sprawdzimy, dlaczego praca całego obiegu jest mniejsza od pracy samego rozprężania.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Gaz w cylindrze najpierw trzeba sprężyć. Dopiero później, po ogrzaniu, może oddać więcej pracy podczas rozprężania. Prześledzimy oba etapy i sprawdzimy, dlaczego praca całego obiegu jest mniejsza od pracy samego rozprężania.

Potrzebne wiadomości: Gaz doskonały, pierwsza zasada termodynamiki, przemiany izochoryczna i adiabatyczna oraz praca na wykresie p(V).

Co obejmuje model?

Rozpatrujemy stałą liczbę n moli gazu doskonałego zamkniętego pod tłokiem. Dwa etapy wymiany ciepła zastępują zjawiska związane ze spalaniem i wymianą gazów w rzeczywistym silniku. W obliczeniach nie dopływa paliwo i nie wylatują spaliny. To obieg modelowy, który pozwala osobno zbadać wpływ sprężania i dostarczonego ciepła.

Molowe pojemności cieplne CV,m i Cp,m są stałe. Ich jednostką jest J/(mol·K), a nie J/K dla całego gazu. Oznaczamy γ = Cp,m/CV,m > 1. Dla gazu doskonałego Cp,m − CV,m = R, zatem:

C_{V,m}=\frac{R}{\gamma-1},\qquad C_{p,m}=\frac{\gamma R}{\gamma-1},\qquad \Delta U=nC_{V,m}\Delta T.

Przyjmujemy R = 8,314462618 J/(mol·K). W określonym przedziale temperatur można przybliżać rzeczywisty gaz stałym γ; dowolnie duży zakres grzania wymagałby już sprawdzenia tego uproszczenia.

Znaki odnosimy do gazu

Ciepło Q jest dodatnie, gdy dopływa do gazu. Praca W jest dodatnia, gdy gaz wykonuje ją na otoczeniu. Pierwsza zasada ma w tej konwencji postać ΔU = Q − W. Podczas sprężania W jest ujemne: pracę wykonuje otoczenie nad gazem. W cyklu ΔU = 0, więc praca netto równa się algebraicznej sumie ciepeł.

Oznaczenia Qpobrane i Qoddane będą natomiast dodatnimi wartościami energii. Nie utożsamiamy Qoddane z ujemnym Q podczas chłodzenia:

W_{\mathrm{netto}}=Q_{\mathrm{pobrane}}-Q_{\mathrm{oddane}},\qquad \eta=\frac{W_{\mathrm{netto}}}{Q_{\mathrm{pobrane}}}.

Wróć do prostokątnego obiegu na wykresie p(V), jeśli potrzebujesz przypomnienia pracy jako pola ze znakiem. Tutaj obie krzywe między izochorami są adiabatami, więc nie zastępujemy ich prostymi.

Cztery stany i stopień sprężania

Stan 1 jest początkiem sprężania, a V₁ największą objętością. Po sprężeniu gaz zajmuje V₂. Definiujemy r = V₁/V₂ > 1. To stosunek całych objętości gazu w skrajnych położeniach, a nie stosunek przesunięć tłoka. Oznaczmy dla wygody a = rγ−1.

Etapy idealnego obiegu Otta; W oznacza pracę gazu
EtapWarunekCo wynika z bilansu?
1→2: sprężanieOdwracalna adiabata, Q₁₂ = 0T₂ = aT₁; W₁₂ = nCV,m(T₁ − T₂) < 0
2→3: ogrzewanieV₃ = V₂W₂₃ = 0; Q₂₃ = nCV,m(T₃ − T₂) > 0
3→4: rozprężanieOdwracalna adiabata do V₄ = V₁T₄ = T₃/a; W₃₄ = nCV,m(T₃ − T₄) > 0
4→1: chłodzenieV₁ = V₄W₄₁ = 0; Q₄₁ = nCV,m(T₁ − T₄) < 0

Relacje T₂/T₁ = a i p₂/p₁ = rγ wynikają z TVγ−1 = const i pVγ = const. Używamy ich dla odwracalnej adiabaty z przyjętym stałym γ. Samo słowo „adiabatyczny” oznacza brak ciepła i nie wystarcza do zastosowania tych potęg do dowolnego nieodwracalnego procesu.

Wykres ciśnienia od objętości dla cyklu Otta. Sprężanie biegnie w lewo, ogrzewanie pionowo w górę, rozprężanie w prawo, a chłodzenie pionowo w dół.
Przykładowy obieg Otta: r = 4, γ = 1,5, T₁ = 300 K i T₃ = 1200 K. Na osiach są ilorazy p/p₁ oraz V/V₁. Pole trzeba pomnożyć przez p₁V₁, aby otrzymać pracę w dżulach. Powiększ rysunek.

Skąd bierze się wzór na sprawność?

Ciepło pobrane to nCV,m(T₃ − T₂), a oddane ma wartość nCV,m(T₄ − T₁). Zależności adiabatyczne wiążą obie różnice temperatur:

T_4-T_1=\frac{T_3}{a}-\frac{T_2}{a}=\frac{T_3-T_2}{a}.

Dzielimy więc ciepła, skracając wspólne nCV,m oraz dodatnie T₃ − T₂:

\frac{Q_{\mathrm{oddane}}}{Q_{\mathrm{pobrane}}}=\frac1a,\qquad \eta_O=1-\frac1a=1-r^{1-\gamma}.

Warunek dodatniego dopływu ciepła jest potrzebny: przy T₃ = T₂ oba ciepła i praca netto wynoszą zero, a iloraz definiujący sprawność ma postać 0/0. Wzór po skróceniu opisuje granicę przy coraz mniejszym dodatnim dopływie, nie sprawność niepracującego silnika.

Przy γ = 1,4 zwiększenie r z 8 do 16 podnosi idealną sprawność z około 56,47% do 67,01%. Jednocześnie rosną temperatura i ciśnienie po sprężaniu. Wniosek nie oznacza, że można tak samo poprawiać rzeczywisty silnik bez ograniczeń cieplnych, mechanicznych i zmiany właściwości gazu.

Praca gazu przy sprężaniu jest ujemna, przy rozprężaniu dodatnia, a podczas dwóch izochor równa zeru. Dodatnia praca netto jest różnicą, nie sumą wartości bezwzględnych.
Dla n = 0,100 mol w poprzednim obiegu sprężanie daje W₁₂ ≈ −498,87 J, a rozprężanie W₃₄ ≈ 997,74 J. Gaz wykonuje netto około 498,87 J. Słupki mają jedną skalę. Powiększ rysunek.

Sprawność nie podaje jeszcze pracy ani mocy

Dwa obiegi o tym samym r i γ mają w tym modelu taką samą sprawność, ale większy dopływ ciepła daje większą pracę W = ηQpobrane. Pracę wyrażamy w dżulach na obieg. Do mocy w watach potrzeba jeszcze liczby obiegów w sekundzie. Nie jest ona zawarta w wykresie p(V).

Sprawdź bilans także przez sumę prac odcinkowych. Sprężanie nie znika z rozrachunku tylko dlatego, że nie jest użytecznym etapem. Dodawanie wartości bezwzględnych W₁₂ i W₃₄ zawyżyłoby wynik i naruszyło pierwszą zasadę.

Porównanie w pracowni

W pracowni cykli Otta i Diesla wybierz Otto. Zapisz próbę, zwiększ dwukrotnie ciepło na mol i porównaj pracę oraz sprawność. Następnie zmień liczbę moli przy tym samym cieple na mol: praca i objętość gazu wzrosną proporcjonalnie do n, ale temperatury i sprawność pozostaną takie same.

Co pokaże model po ustawieniu ciepła równego zero?

Drogi sprężania i rozprężania pokryją się. Gaz odda przy rozprężaniu tyle pracy, ile otrzymał podczas sprężania. Praca netto i pole obiegu są zerowe; nie można podać sprawności z ilorazu 0/0.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.