v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Gazy rzeczywiste: równanie stanu, rozwinięcie wirialne i punkt krytyczny · 4 min czytania

Gaz rzeczywisty: co zmienia ciśnienie względem pV = nRT?

Dwie próbki mogą mieć tę samą temperaturę i liczbę moli w tej samej objętości, a mimo to wywierać inne ciśnienia. Wielkość cząsteczek i ich przyciąganie działają w przeciwnych kierunkach. Nauczymy się rozdzielać te poprawki i sprawdzać, czy wynik równania gazu doskonałego jest wystarczający.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Dwie próbki mogą mieć tę samą temperaturę i liczbę moli w tej samej objętości, a mimo to wywierać inne ciśnienia. Wielkość cząsteczek i ich przyciąganie działają w przeciwnych kierunkach. Nauczymy się rozdzielać te poprawki i sprawdzać, czy wynik równania gazu doskonałego jest wystarczający.

Potrzebne wiadomości: Równanie gazu doskonałego, ilość substancji i objętość molowa; przekształcanie wzorów i procenty.

Najpierw ustal, co porównujesz

W równaniu pV = nRT ciśnienie p wyrażamy w Pa, objętość całej próbki V w m³, ilość substancji n w molach, a temperaturę T w kelwinach. Przyjmujemy R = 8,314 J/(mol · K). Objętość molowa v = V/n ma jednostkę m³/mol. Mała litera v oznacza tu objętość molową, nie prędkość. Dla gazu doskonałego pid = RT/v.

Współczynnik ściśliwości Z mówi, jak bardzo iloczyn pv odbiega od RT:

Z=\frac{pV}{nRT}=\frac{pv}{RT}.

Przy porównaniu w tych samych T i v jest to p/pid. Przy porównaniu w tych samych T i p jest to v/vid. Obie interpretacje są poprawne, ale dotyczą innych warunków. Z = 0,94 oznacza ciśnienie o 6% mniejsze od pid przy ustalonych T i v. Nie oznacza automatycznie, że objętość jest o 6% mniejsza w doświadczeniu, w którym objętość właśnie unieruchomiliśmy.

Nazwa bywa myląca: Z jest bezwymiarowym stosunkiem, nie pochodną objętości po ciśnieniu. Rzeczywista ściśliwość izotermiczna κT ma jednostkę Pa−1. Z jednego odczytu Z nie znamy jeszcze nachylenia izotermy.

Dwie poprawki w modelu van der Waalsa

Cząsteczki nie mogą zajmować dowolnie bliskich położeń. Model zmniejsza dostępną objętość przez dodatni parametr b. Przyciąganie między cząsteczkami zmniejsza ciśnienie na ścianki; opisuje je dodatni parametr a. Zapis molowy i zapis dla całej próbki są równoważne:

p=\frac{RT}{v-b}-\frac{a}{v^2},\qquad p=\frac{nRT}{V-nb}-\frac{an^2}{V^2}.

Parametr b ma jednostkę m³/mol, a ma jednostkę Pa · m⁶/mol². W liczniku poprawki przyciągania występuje n²: gdy podwoimy n i V przy niezmienionym T, ciśnienie ma pozostać takie samo. Wyrażenie an/V² nie miałoby ani właściwych jednostek, ani tej własności.

Warunek v > b jest konieczny. b to parametr objętości wykluczonej w przybliżonym opisie, nie po prostu objętość molowa skroplonej substancji. Nie należy odejmować go od V bez mnożenia przez n. Blisko v = b model przewiduje nieskończone ciśnienie; nie jest to instrukcja, jak opisywać dowolnie silnie sprężoną rzeczywistą substancję.

Co podnosi ciśnienie, a co je obniża?

Przy stałych T i v rozpisujemy różnicę względem gazu doskonałego:

p-p_{\mathrm{id}}=\underbrace{\frac{RTb}{v(v-b)}}_{\text{poprawka objętościowa}}-\underbrace{\frac{a}{v^2}}_{\text{poprawka przyciągania}}.

Pierwszy składnik jest dodatni, drugi odejmujemy. Nie ma więc reguły „gaz rzeczywisty zawsze ma niższe ciśnienie”. Dla modelowych a = 0,360 Pa · m⁶/mol² i b = 4,00 · 10−5 m³/mol, przy T = 400 K oraz v = 1,00 · 10−3 m³/mol otrzymujemy:

p_{\mathrm{id}}=3{,}3256\,\mathrm{MPa},\quad \Delta p_b=0{,}13857\,\mathrm{MPa},\quad \Delta p_a=0{,}36000\,\mathrm{MPa}.

Stąd p = 3,10417 MPa i Z ≈ 0,93342. Przyciąganie przeważyło, ale dodatnia poprawka objętościowa nie zniknęła. Liczby dotyczą wymyślonego gazu modelowego i nie są tabelą właściwości konkretnej substancji.

Ciśnienie idealne 3,3256 MPa zwiększa się o 0,13857 MPa przez poprawkę objętościową i zmniejsza o 0,36000 MPa przez przyciąganie; wynik 3,10417 MPa.
Porównanie dotyczy tych samych T = 400 K i v = 1,00 L/mol. Dwie poprawki mają przeciwne znaki. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Czy wysoka temperatura zawsze wystarczy?

Po podzieleniu równania przez RT/v dostajemy Z = 1/(1 − b/v) − a/(RTv). Gdy T rośnie przy ustalonym v, słabnie względny wpływ przyciągania, lecz b/v się nie zmienia. Granica wysokiej temperatury przy skończonej gęstości wynosi 1/(1 − b/v), a nie 1. Aby oba odstępstwa były małe, potrzebujemy także małego b/v. Rozrzedzanie, czyli v → ∞ przy stałym T > 0, sprowadza Z do 1.

W praktyce wybór modelu zależy od wymaganej dokładności. Z bliskie jedności w jednym punkcie nie dowodzi braku oddziaływań: dwie spore poprawki mogą się właśnie skompensować. Równanie van der Waalsa jest prostym modelem jakościowym. Nie daje z definicji lepszej dokładności od dobrze dobranej tabeli danych ani nie opisuje wszystkich substancji jedną parą parametrów.

Jak wyznaczyć parametry z ogrzewania w sztywnym naczyniu?

Dla znanej stałej objętości molowej równanie ma postać prostej p = kT + c, gdzie k = R/(v − b), c = −a/v². Nachylenie mówi o b, a wyraz wolny o a. Dopasowanie prostej daje zatem b = v − R/k i a = −cv². Używamy temperatury bezwzględnej. Wyraz wolny jest parametrem ekstrapolacji, a nie przewidywaniem rzeczywistego stanu gazowego przy 0 K.

Wykres p od T między 400 a 700 K jest prostą; przy 400 K p wynosi 3,10417 MPa, przy 500 K 3,97021 MPa.
Modelowa izochora v = 1,00 L/mol. Pokazany zakres nie obejmuje ekstrapolacji do 0 K. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.
Czy można wyznaczyć oba parametry z jednego pomiaru p, v i T?

Nie. Jedno równanie wiąże wtedy dwie niewiadome a i b. Potrzebna jest druga niezależna informacja, np. drugi pomiar przy innej temperaturze. Więcej pomiarów pozwala dodatkowo sprawdzić, czy prosta rzeczywiście opisuje dane w przyjętym zakresie.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.