v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Gazy rzeczywiste: równanie stanu, rozwinięcie wirialne i punkt krytyczny · 3 min czytania

Rozwinięcie wirialne: jak odczytać pierwszą poprawkę i sprawdzić jej dokładność?

Przy niewielkiej gęstości odchylenie od gazu doskonałego można opisać jednym nachyleniem wykresu. To wygodne, ale nie każde małe odchylenie oznacza małe oddziaływania. Wyprowadzimy pierwszą poprawkę wirialną, znajdziemy temperaturę Boyle’a i policzymy błąd pominięcia kolejnego wyrazu.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Przy niewielkiej gęstości odchylenie od gazu doskonałego można opisać jednym nachyleniem wykresu. To wygodne, ale nie każde małe odchylenie oznacza małe oddziaływania. Wyprowadzimy pierwszą poprawkę wirialną, znajdziemy temperaturę Boyle’a i policzymy błąd pominięcia kolejnego wyrazu.

Potrzebne wiadomości: Współczynnik Z i równanie van der Waalsa; szereg geometryczny, nachylenie prostej i granica małej gęstości.

Rozwijamy względem gęstości molowej

Oznaczmy gęstość molową przez cm = n/V = 1/v, w mol/m³. Nie jest to gęstość masowa ρ. Rozwinięcie wirialne w tej zmiennej ma postać:

Z=1+B(T)c_m+C(T)c_m^2+\ldots=1+\frac{B(T)}v+\frac{C(T)}{v^2}+\ldots

B ma jednostkę m³/mol, C — m⁶/mol². Nazwa „drugi współczynnik wirialny” dla B jest tradycyjna; w Z mnoży on pierwszą potęgę gęstości. Istnieje także rozwinięcie w potęgach ciśnienia. Jego współczynniki mają inne jednostki i wartości, dlatego nie wolno zamieniać obu zapisów przez samo przepisanie liter.

Co przewiduje prosty model gazu?

W równaniu van der Waalsa Z = 1/(1 − b/v) − a/(RTv). Dla x = b/v < 1 korzystamy z 1/(1 − x) = 1 + x + x² + … . Po zebraniu potęg 1/v:

Z=1+\left(b-\frac{a}{RT}\right)\frac1v+\frac{b^2}{v^2}+\ldots

W tym modelu B(T) = b − a/(RT), a C(T) = b². Pierwsza poprawka zawiera zarówno wykluczoną objętość, jak i przyciąganie. B < 0 daje początkowy spadek Z wraz ze wzrostem cm; B > 0 — wzrost. To stwierdzenie o granicy małej gęstości. Nie wyznacza zachowania całej izotermy przy silnym sprężaniu.

Współczynniki wirialne rzeczywistej substancji można wyznaczać z danych niezależnie od modelu van der Waalsa. Wynik C = b² jest własnością tego modelu, nie ogólnym prawem dla wszystkich gazów.

Jak wydobyć B z serii danych?

Przy ustalonym T nachylenie Z(cm) w granicy cm → 0 wynosi B. Dopasowanie prostej do rozrzedzonych próbek przybliża tę granicę. Jeżeli B sam zależy liniowo od 1/T w badanym zakresie, model podpowiada B = b − (a/R)(1/T). Wyraz wolny to b, a nachylenie to −a/R. Nie odczytujemy a jako dodatniego nachylenia.

Zależność B od 1000/T: syntetyczne punkty B równe minus 10 cm³/mol przy 800 K i minus 60 cm³/mol przy 400 K leżą na prostej B = 40 minus 40 razy 1000/T.
Przykład do pierwszego zadania: większe 1/T oznacza niższą temperaturę. Punkt B = 0 odpowiada 1000 K. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Dla a = 0,360 Pa · m⁶/mol², b = 4,00 · 10−5 m³/mol oraz R = 8,314 J/(mol · K) dostajemy B(400 K) ≈ −6,8251 · 10−5 m³/mol. Przy v = 2,00 · 10−3 m³/mol pierwsze przybliżenie daje Z ≈ 1 − 0,034126 = 0,965874. To jeszcze nie informacja o błędzie przybliżenia.

Temperatura Boyle’a usuwa tylko jeden wyraz

Temperatura Boyle’a TB jest określona warunkiem B(TB) = 0. W modelu van der Waalsa TB = a/(Rb). Nie jest temperaturą wrzenia. W temperaturze Boyle’a odchylenie Z od 1 zaczyna się od potęgi cm² zamiast od pierwszej potęgi:

Z(T_B)=\frac1{1-x}-x=1+\frac{x^2}{1-x},\qquad x=\frac bv.

Dla skończonego x > 0 wynik jest większy od 1. Na przykład przy v = 10b dostajemy Z = 1,01111, choć B wynosi dokładnie zero. Cząsteczki nie przestały oddziaływać: skompensowały się tylko składniki pierwszego rzędu w gęstości.

Zamiast zgadywać — policz resztę

Porównujemy pełne równanie tego samego modelu z przybliżeniem Z1 = 1 + B/v. Cała różnica pochodzi z wyższych potęg składnika objętościowego:

Z-Z_1=\frac{x^2}{1-x}.

Jest dodatnia i rośnie, gdy x zbliża się do 1. Dla wcześniejszego v = 2,00 L/mol mamy x = 0,0200, więc różnica wynosi 0,00040816. Pełne Z = 0,966283, a błąd względny pierwszego przybliżenia to około 0,0422%. Dla dziesięciokrotnie mniejszej objętości x = 0,200 i pominięty wkład wynosi już 0,0500.

Pełne Z i przybliżenie liniowe w funkcji b/v przy 400 K. Przy b/v = 0,2 różnica wynosi 0,05, a przy 0,02 tylko około 0,000408.
Odstęp krzywych jest dokładną resztą x²/(1 − x) w tym modelu. Wzrost gęstości powiększa błąd obcięcia. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

To ścisły błąd obcięcia szeregu w obrębie równania van der Waalsa. Nie jest oszacowaniem, jak dobrze to równanie opisuje prawdziwy gaz. Porównanie modelu z pomiarem wymaga jeszcze danych o substancji i niepewnościach pomiarowych. W pobliżu przemiany fazowej sam krótki szereg może być niewystarczającym opisem.

Czy B = 0 oraz Z = 1 oznaczają to samo?

Nie. B = 0 dotyczy początkowego nachylenia przy zerowej gęstości. Z = 1 w jednym stanie oznacza jedynie równość pV i nRT w tym punkcie. Przy skończonej gęstości składniki mogą się skompensować nawet wtedy, gdy B ≠ 0.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.