v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Dyfuzja, błądzenie losowe i pomiar transportu · 4 min czytania

Dyfuzja: od rozrzutu cząstek do prawa Ficka

Kropla barwnika poszerza się, mimo że żadna cząsteczka nie musi wiedzieć, gdzie stężenie jest mniejsze. Połączymy losowe kroki z przepływem netto, a potem sprawdzimy, dlaczego rosnąca szerokość nie oznacza przybywania substancji.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Kropla barwnika poszerza się, mimo że żadna cząsteczka nie musi wiedzieć, gdzie stężenie jest mniejsze. Połączymy losowe kroki z przepływem netto, a potem sprawdzimy, dlaczego rosnąca szerokość nie oznacza przybywania substancji.

Potrzebne wiadomości: Błądzenie losowe, wariancja i jednostki stężenia; pochodna i całka do odczytania wyprowadzenia równania dyfuzji.

Współczynnik D mierzy tempo wzrostu wariancji

W symetrycznym modelu krokowym otrzymaliśmy ⟨x²⟩ = nℓ². Zastępujemy n przez t/τ i zapisujemy wynik w przyjętej dla jednego wymiaru postaci:

\langle x^2\rangle=\frac{\ell^2}{\tau}t=2Dt,\qquad D=\frac{\ell^2}{2\tau}.

D ma jednostkę m²/s. Nie jest szybkością pojedynczej cząstki. W izotropowej przestrzeni d-wymiarowej niezależne składowe dodają się: ⟨r²⟩ = 2dDt. Stąd 2Dt dla jednej osi, 4Dt dla dwóch i 6Dt dla trzech. Wybór współczynnika zależy od tego, co naprawdę mierzysz, a nie od samego faktu, że doświadczenie odbywa się w trójwymiarowym pokoju.

Przy nierównych szansach kroków trzeba najpierw odjąć przesunięcie średniej. Dla kroku ±ℓ co τ, z prawdopodobieństwem p ruchu w prawo:

v=\frac{(2p-1)\ell}{\tau},\quad \operatorname{Var}(x)=2Dt,\quad D=\frac{2p(1-p)\ell^2}{\tau}.

To D wyznaczone z centralnej wariancji niezależnych kroków. W dużej skali służy do przybliżenia ciągłego; nie usuwa dyskretnej siatki ani ograniczenia |x| ≤ nℓ w dokładnym modelu. Nie zastępuj wariancji przez ⟨x²⟩, jeśli v jest niezerowe.

Dlaczego przepływ netto biegnie w stronę mniejszego stężenia?

Wyobraź sobie dwa sąsiednie obszary o tej samej objętości. W lewym jest więcej cząstek. Jeśli każda ma taką samą szansę przejścia przez granicę, średnio więcej przejdzie z lewej na prawą niż odwrotnie. Poszczególne cząstki nadal mogą poruszać się w obu kierunkach. Gradient stężenia opisuje nierówny bilans liczby przejść.

Przyjmijmy stężenie molowe c(x,t) w mol/m³ i gęstość strumienia J w mol/(m²·s). J mówi, ile moli netto przechodzi w sekundzie przez jednostkę powierzchni prostopadłej do osi. W jednorodnym, rozcieńczonym układzie z niezmiennym D i bez przepływu ośrodka pierwsze prawo Ficka ma postać:

J=-D\frac{\partial c}{\partial x}.

Stężenie maleje z 6 do 2 moli na metr sześcienny na warstwie grubości 0,5 mm. Strumień jest skierowany zgodnie z dodatnią osią x.
Cząstki przechodzą w obie strony. Dodatni strumień oznacza przewagę transportu w prawo, a nie zakaz ruchu w lewo.

Jeśli c maleje przy ruchu w dodatnią stronę x, pochodna jest ujemna, a J dodatnie. Znak minus nie oznacza ujemnego D. Jednostki: (m²/s)·(mol/m⁴) = mol/(m²·s). Strumień całkowity przez powierzchnię A wynosi J·A tylko wtedy, gdy J jest na niej jednakowe.

Warstwa między dwoma utrzymywanymi stężeniami

Po ustaleniu stanu stacjonarnego w warstwie grubości L profil jest liniowy, jeśli D jest stałe, nie ma reakcji, a zbiorniki utrzymują stężenia cL i cR. Wtedy:

J=D\frac{c_L-c_R}{L}.

Dla D = 10⁻⁹ m²/s, L = 0,5 mm, cL = 6 mol/m³ i cR = 2 mol/m³ dostajemy J = 8·10⁻⁶ mol/(m²·s), w prawo. Ten wzór nie opisuje automatycznie pierwszej chwili po zetknięciu dwóch roztworów: początkowy profil może być nieliniowy i zmieniać się w czasie.

Zachowanie ilości prowadzi do równania dyfuzji

W cienkiej warstwie przybywa substancji, gdy od lewej wpływa jej więcej niż wypływa po prawej. Bilans bez źródeł i reakcji zapisujemy jako \partial c/\partial t=-\partial J/\partial x. Podstawienie prawa Ficka przy stałym D daje:

\frac{\partial c}{\partial t}=D\frac{\partial^2c}{\partial x^2}.

Jeżeli D zależy od położenia lub stężenia, nie wynosimy go po prostu przed pochodną: pozostaje ∂[D∂c/∂x]/∂x. Konwekcja, reakcje i granice naczynia również zmieniają równanie albo warunki jego rozwiązania.

Skończona plamka zamiast punktu o nieskończonym stężeniu

Przygotujmy początkową chmurę o profilu Gaussa, wyśrodkowaną w x = 0, z dodatnią szerokością σ₀. Nie ma ścian ani dryfu. Niech Γ = ∫c dx oznacza ilość substancji przypadającą na jednostkę przekroju; ma jednostkę mol/m². Rozwiązanie to:

c(x,t)=\frac{\Gamma}{\sqrt{2\pi}\,\sigma(t)}\exp\left[-\frac{x^2}{2\sigma^2(t)}\right],\qquad \sigma^2(t)=\sigma_0^2+2Dt.

Trzy profile o szerokościach 1, 2 i 4 mm mają malejące wysokości i równe pola pod całą krzywą.
Rysunek pokazuje znormalizowane profile ρ = c/Γ o polu 1. Dla D = 0,5 mm²/s i σ₀ = 1 mm szerokości 2 i 4 mm osiągamy po 3 i 15 s. Podwojenie szerokości nie oznacza podwojenia czasu.

Całka po całej osi pozostaje równa Γ. Szerokość rośnie, a wysokość w środku maleje jak 1/σ. W pracowni przyjęto znormalizowany profil ρ = c/Γ; jego całka wynosi 1, a jednostka to odwrotność długości. Wartość ρ w pojedynczym punkcie nie jest prawdopodobieństwem: prawdopodobieństwo znalezienia w przedziale otrzymujemy przez całkowanie po tym przedziale.

Dla σ₀ = 1 mm i D = 0,5 mm²/s mamy σ² = 1 mm² + (1 mm²/s)t. Po 3 s szerokość wynosi 2 mm, a po 15 s 4 mm. Obie chwile obliczamy od tego samego przygotowania próbki. Nie stosujemy reguły czterokrotnego czasu bez uwzględnienia niezerowego σ₀.

Co sprawdzić w pracowni?

W grupie Dyfuzja i transport losowy otwórz model profilu, ustaw podane wyżej parametry i zapisz wartości dla 0, 3 oraz 15 s. Porównaj szerokość, wysokość i wariancję. Następnie ustaw D = 0: profil powinien pozostać identyczny z początkowym. Zmień znak x, w którym odczytujesz strumień: gęstość jest parzysta, a strumień ma przeciwne znaki po obu stronach środka.

Przybliżenie dyfuzyjne opisuje odpowiednio duże skale czasu i odległości. Ogony Gaussa sięgają matematycznie dowolnie daleko, dlatego tego rozwiązania nie traktujemy jako opisu najwcześniejszego, balistycznego ruchu pojedynczej cząsteczki. Także czas L²/(2D) osiągnięcia skali RMS L przez chmurę początkowo skupioną w jednym punkcie nie jest czasem pierwszego dotarcia każdej cząstki do celu.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.