v2.0.9817.20094
Fizyka dla każdego
Dyfuzja, błądzenie losowe i pomiar transportu · 3 min czytania

Błądzenie losowe: droga, średnie położenie i rozrzut

Po stu rzutach monetą pionek może wrócić blisko początku, choć wykonał sto kroków. Zobaczymy, dlaczego długa droga i małe przemieszczenie nie przeczą sobie oraz jak opisać rozrzut wielu takich prób.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Po stu rzutach monetą pionek może wrócić blisko początku, choć wykonał sto kroków. Zobaczymy, dlaczego długa droga i małe przemieszczenie nie przeczą sobie oraz jak opisać rozrzut wielu takich prób.

Potrzebne wiadomości: Przemieszczenie i droga, średnia ważona oraz prawdopodobieństwo niezależnych zdarzeń. Symbol dwumianowy wprowadzamy na przykładzie.

Ustalmy reguły przed pierwszym rzutem

Pionek zaczyna w x = 0. Co czas τ wykonuje krok długości ℓ: orzeł oznacza +ℓ, reszka −ℓ. Rzuty są niezależne, a prawdopodobieństwa obu wyników wynoszą po 1/2. Nie ma ścian ani siły przywracającej pionek do środka. To model błądzenia losowego, a nie wierny film zderzeń cząsteczki cieczy.

Po n krokach czas wynosi t = nτ, a droga s = nℓ. Droga jest taka sama w każdej próbie. Położenie końcowe x zależy od liczby kroków w obie strony. Ich kolejność zmienia przebieg ruchu, ale nie końcową sumę kroków. Jeśli k kroków było w prawo, pozostałe n − k były w lewo:

x=k\ell-(n-k)\ell=(2k-n)\ell.

Po czterech krokach długości 0,5 mm można więc skończyć w −2; −1; 0; 1 lub 2 mm. Nie można skończyć w 0,5 mm: parzysta liczba kroków narzuca inną siatkę końcowych położeń niż nieparzysta.

Jednakowe szanse sekwencji nie dają jednakowych szans końca

Cztery rzuty dają 2⁴ = 16 jednakowo prawdopodobnych sekwencji. Tylko PPPP prowadzi do +2 mm. Do zera prowadzi sześć sekwencji, między innymi PPLL, PLPL oraz LPPL. W każdej są dwa kroki w prawo i dwa w lewo.

Po czterech krokach możliwe położenia to minus 2, minus 1, 0, 1 i 2 mm. Ich prawdopodobieństwa wynoszą 1, 4, 6, 4 i 1 szesnastych.
Wynik x = 0 daje sześć różnych kolejności kroków. Każda ma prawdopodobieństwo 1/16; równe szanse kolejności nie oznaczają równych szans położeń.

Liczba sposobów wybrania k prawych kroków spośród n miejsc to symbol Newtona \binom nk=n!/[k!(n-k)!]. Silnia n! oznacza iloczyn liczb od 1 do n; przyjmujemy 0! = 1. Dlatego:

P\bigl(x=(2k-n)\ell\bigr)=\binom nk\left(\frac12\right)^n.

Suma prawdopodobieństw wszystkich możliwych położeń wynosi 1. Histogram wielu faktycznych prób tylko przybliża te wartości. W grupie Dyfuzja i transport losowy otwórz model błądzenia: oglądasz w nim bezpośrednio dokładny rozkład, więc wyniki nie zmieniają się losowo po odświeżeniu strony.

Średnia równa zero nie oznacza bezruchu

Nawias ⟨ ⟩ oznacza średnią po wszystkich możliwych realizacjach, ważoną ich prawdopodobieństwami. Każdy krok ma średnią 0, zatem ⟨x⟩ = 0. Nie mówimy, że każda cząstka pozostaje w zerze ani że średnia z niewielkiej liczby prób musi wyjść dokładnie zero.

Aby opisać rozprzestrzenianie, najpierw podnosimy położenia do kwadratu. Dodatnie i ujemne wyniki już się nie znoszą. Przy dodaniu nowego kroku ξ mamy xn+1 = xn + ξ. Niezależność i zerowa średnia kroku zerują wyraz mieszany:

\langle x_{n+1}^2\rangle=\langle x_n^2\rangle+2\langle x_n\xi\rangle+\langle\xi^2\rangle=\langle x_n^2\rangle+\ell^2.

Po n powtórzeniach dostajemy ⟨x²⟩ = nℓ². Wielkość o jednostce długości to pierwiastek ze średniego kwadratu położenia, oznaczany xRMS:

x_{\mathrm{RMS}}=\sqrt{\langle x^2\rangle}=\ell\sqrt n.

Dla kroku 0,5 mm droga rośnie proporcjonalnie do liczby kroków, a pierwiastek ze średniego kwadratu położenia proporcjonalnie do jej pierwiastka.
Niebieska krzywa opisuje rozrzut położeń wielu prób, pomarańczowa — drogę przebytą w każdej próbie. Średnie położenie pozostaje zerowe.

Dla n = 100 i ℓ = 0,5 mm droga wynosi 50 mm, ale xRMS tylko 5 mm. Aby podwoić tę skalę rozrzutu, potrzebujemy czterokrotnie większej liczby kroków, a przy stałym τ również czterokrotnie dłuższego czasu. xRMS nie jest odległością osiąganą przez każdą cząstkę ani gwarantowaną granicą jej ruchu.

Nierówne szanse wprowadzają dryf

Teraz prawdopodobieństwo kroku w prawo wynosi p, a w lewo 1 − p. Średni krok to (2p − 1)ℓ. Nadal każdy krok ma kwadrat równy ℓ², lecz wariancja pojedynczego kroku wynosi ℓ² − [(2p − 1)ℓ]² = 4p(1 − p)ℓ². Niezależne kroki pozwalają dodać zarówno średnie, jak i wariancje:

\langle x\rangle=n(2p-1)\ell,\qquad \sigma^2=\langle(x-\langle x\rangle)^2\rangle=4np(1-p)\ell^2.

Odchylenie standardowe σ opisuje szerokość względem przesuwającej się średniej. Natomiast x_{\mathrm{RMS}}=\sqrt{\sigma^2+\langle x\rangle^2} obejmuje także przesunięcie całej chmury. Te wielkości są równe tylko wtedy, gdy średnia wynosi zero. Przy p = 1 wszystkie kroki idą w prawo: droga rośnie, ale σ = 0, bo wszystkie realizacje są identyczne.

Próba z monetą i granice porównania

Narysuj oś z odstępami ℓ, wykonaj po cztery rzuty w każdej z kilkudziesięciu prób i zapisuj wyłącznie położenie końcowe. Porównaj częstości z 1 : 4 : 6 : 4 : 1. Nie poprawiaj danych, aby pasowały do wzoru; różnice przy skończonej liczbie prób są oczekiwane. Ustal z góry liczbę prób, zamiast kończyć dopiero po uzyskaniu „ładnego” histogramu.

Ruchy Browna obserwowane pod mikroskopem są ciągłe i nie odbywają się co jednakowe τ o dokładnie ℓ. Model krokowy pomaga zrozumieć skalowanie rozrzutu, ale jego parametrów nie utożsamiamy automatycznie z drogą swobodną cząsteczek. Korelacje między krokami, ograniczające ściany lub przepływ cieczy wymagają zmiany modelu.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.