Dwójnik z danych: wyznaczanie parametrów i sprawdzanie modelu
Obwód zastępczy można wyznaczyć bez znajomości wnętrza urządzenia. Dwa odczyty pozwalają znaleźć kandydata, ale dopiero kolejne sprawdzają jego przewidywania. Przeprowadzimy analizę jawnie modelowych danych, uwzględnimy granice odczytów i oddzielimy stały opór wyjściowy od lokalnego nachylenia nieliniowej charakterystyki.
W tym materiale
Obwód zastępczy można wyznaczyć bez znajomości wnętrza urządzenia. Dwa odczyty pozwalają znaleźć kandydata, ale dopiero kolejne sprawdzają jego przewidywania. Przeprowadzimy analizę jawnie modelowych danych, uwzględnimy granice odczytów i oddzielimy stały opór wyjściowy od lokalnego nachylenia nieliniowej charakterystyki.
Potrzebne wiadomości: Równanie Thévenina, wykres U(I), nachylenie i wyraz wolny prostej. Przyda się rozróżnienie granicy błędu od niepewności oraz proste dopasowanie liniowe.
Co można poznać z dwóch zacisków?
Nie znamy połączeń wewnątrz dwójnika. Dysponujemy tylko parami napięcia U = VA − VB i prądu I wypływającego z A. Chcemy sprawdzić, czy w określonym zakresie wystarcza U = UTh − RThI. Pytanie dotyczy charakterystyki wyjścia, nie odgadnięcia liczby ogniw ani miejsca wydzielania ciepła. Różne wnętrza mogą mieć te same parametry zaciskowe.
Dla dwóch różnych prądów odejmujemy równania U₁ = UTh − RThI₁ i U₂ = UTh − RThI₂. Przy I₂ > I₁ otrzymujemy:
R_{\mathrm{Th}}=\frac{U_1-U_2}{I_2-I_1},\qquad U_{\mathrm{Th}}=U_1+R_{\mathrm{Th}}I_1.
V/A daje Ω. Dwa punkty zawsze określają jedną prostą, jeśli mają różne I. Samo zgodne dopasowanie nie dowodzi, że trzeci punkt do niej pasuje. Mała różnica I₂ − I₁ dodatkowo wzmacnia wpływ błędów odczytu napięcia na obliczony opór.
Ćwiczenie z danymi modelowymi
Poniższe liczby są wygenerowanymi danymi dydaktycznymi, nie wynikami pomiaru urządzenia. Prąd jest w zadaniu znany dokładnie, a każdy odczyt U ma dopuszczalny błąd ±0,02 V. Pierwsze pięć punktów służy do wyznaczenia parametrów; dwa ostatnie odkładamy do sprawdzenia przewidywań. Takie rozdzielenie chroni przed dopasowywaniem modelu do każdego nowego odczytu bez sprawdzenia, czy cokolwiek przewiduje.
| Prąd I (mA) | Odczyt U (V) | Rola danych |
|---|---|---|
| 0 | 6,01 | Wyznaczenie parametrów |
| 2 | 5,52 | Wyznaczenie parametrów |
| 4 | 5,03 | Wyznaczenie parametrów |
| 6 | 4,56 | Wyznaczenie parametrów |
| 8 | 4,08 | Wyznaczenie parametrów |
| 10 | 3,60 | Pierwsze sprawdzenie |
| 12 | 2,60 | Drugie sprawdzenie |
Zanim przeczytasz rachunek, narysuj U(I) z opisanymi jednostkami. Wyznacz opór z pierwszego i piątego punktu, zapisz przewidywania dla 10 oraz 12 mA i dopiero wtedy odsłoń ostatnie dwa odczyty. Zanotuj różnice w woltach. Na końcu oceń, czy wystarczy jeden liniowy model i czy dane wskazują konkretną przyczynę ewentualnej niezgodności.
Od prostej przez dwa punkty do dopasowania
Skrajne punkty pierwszej części dają RTh = (6,01 − 4,08) V/0,008 A = 241,25 Ω oraz UTh = 6,01 V. Możemy wykorzystać wszystkie pięć punktów przez dopasowanie U = a + bI. Dla jednakowych wag i dokładnie znanego I nachylenie oraz wyraz wolny wynoszą:
b=\frac{\sum_k(I_k-\bar I)(U_k-\bar U)}{\sum_k(I_k-\bar I)^2},\qquad a=\bar U-b\bar I.
Używając I w mA, otrzymujemy średnie 4 mA i 5,04 V oraz b = −0,241 V/mA. Stąd a = 6,004 V i RTh = 241 Ω. Uwaga na czynnik tysiąc: 0,241 V/mA to 241 V/A. Różnice odczyt minus dopasowanie wynoszą kolejno +0,006, −0,002, −0,010, +0,002 i +0,004 V. W tej części żaden punkt nie wymaga odchylenia przekraczającego przyjęte 0,02 V.
Nie przypisujemy tym resztom rozkładu prawdopodobieństwa ani automatycznego poziomu ufności. Granica ±0,02 V jest warunkiem ćwiczenia, a nie odchyleniem standardowym. Jeżeli w rzeczywistym doświadczeniu I obliczono z tego samego napięcia przez I = U/R, błędy osi są powiązane; powyższy prosty wariant dopasowania wymagałby ponownej oceny.
Sprawdzenie musi uwzględnić także niepewne parametry
Dla 10 mA dopasowanie przewiduje 3,594 V; różnica +0,006 V jest mała. Dla 12 mA przewiduje 3,112 V, a różnica wynosi −0,512 V. Żeby ocenić drugi wynik rzetelnie, nie porównujmy go tylko z błędem jednego nowego odczytu. Parametry prostej też powstały z nieidealnych danych.
Wystarczy kontrola graniczna z punktów 0 i 8 mA. Ich dopuszczalne napięcia to odpowiednio 5,99–6,03 V oraz 4,06–4,10 V. Dla każdej prostej przechodzącej przez te dwa przedziały:
U(12\,\mathrm{mA})=\frac32U(8\,\mathrm{mA})-\frac12U(0),\qquad 3{,}075\,\mathrm V\le U(12\,\mathrm{mA})\le3{,}155\,\mathrm V.
Nowy odczyt dopuszcza jedynie 2,58–2,62 V. Przedziały są rozłączne, więc przy zadanych granicach błędów jeden niezmienny liniowy model nie opisuje całej serii. Jest to mocniejszy wniosek niż „punkt wygląda daleko”. Nie ustala jednak przyczyny: w realnym układzie mogłyby nią być ograniczenie źródła, zmiana temperatury, dryf albo błąd założeń pomiaru.
Lokalne nachylenie nie jest nowym napięciem rozwarcia
Dla gładkiej nieliniowej charakterystyki w pobliżu wybranego punktu (I₀,U₀) można użyć stycznej U ≈ U₀ − rd(I − I₀), gdzie rd = −dU/dI w tym punkcie. To opis małych zmian, a nie gwarancja ważności aż do I = 0. Przecięcie przedłużonej stycznej z osią U może różnić się od rzeczywistego napięcia rozwarcia.
Podobnie wspólny błąd zera woltomierza przesuwa wszystkie U o tę samą wartość. Nachylenie wyznaczone z różnic się wtedy nie zmienia, lecz UTh tak. Dobra zgodność prostej nie wykrywa sama takiego błędu. W opisie wyniku podajemy zatem zakres prądów, sposób zadawania obciążenia i warunki stałości parametrów; dopiero wraz z nimi „opór wyjściowy 241 Ω” ma określony sens.
Zadania do tego tematu
- Dwójnik z danych — zadanie: dwa obciążenia wyznaczają model, trzecie go sprawdza
- Dwójnik z danych — zadanie: wspólne dane wiążą granice parametrów
- Dwójnik z danych — zadanie: opór różniczkowy i zasięg stycznej
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto