v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Obwody zastępcze: Thévenin, Norton i superpozycja · 4 min czytania

Dwójnik z danych: wyznaczanie parametrów i sprawdzanie modelu

Obwód zastępczy można wyznaczyć bez znajomości wnętrza urządzenia. Dwa odczyty pozwalają znaleźć kandydata, ale dopiero kolejne sprawdzają jego przewidywania. Przeprowadzimy analizę jawnie modelowych danych, uwzględnimy granice odczytów i oddzielimy stały opór wyjściowy od lokalnego nachylenia nieliniowej charakterystyki.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Obwód zastępczy można wyznaczyć bez znajomości wnętrza urządzenia. Dwa odczyty pozwalają znaleźć kandydata, ale dopiero kolejne sprawdzają jego przewidywania. Przeprowadzimy analizę jawnie modelowych danych, uwzględnimy granice odczytów i oddzielimy stały opór wyjściowy od lokalnego nachylenia nieliniowej charakterystyki.

Potrzebne wiadomości: Równanie Thévenina, wykres U(I), nachylenie i wyraz wolny prostej. Przyda się rozróżnienie granicy błędu od niepewności oraz proste dopasowanie liniowe.

Co można poznać z dwóch zacisków?

Nie znamy połączeń wewnątrz dwójnika. Dysponujemy tylko parami napięcia U = VA − VB i prądu I wypływającego z A. Chcemy sprawdzić, czy w określonym zakresie wystarcza U = UTh − RThI. Pytanie dotyczy charakterystyki wyjścia, nie odgadnięcia liczby ogniw ani miejsca wydzielania ciepła. Różne wnętrza mogą mieć te same parametry zaciskowe.

Dla dwóch różnych prądów odejmujemy równania U₁ = UTh − RThI₁ i U₂ = UTh − RThI₂. Przy I₂ > I₁ otrzymujemy:

R_{\mathrm{Th}}=\frac{U_1-U_2}{I_2-I_1},\qquad U_{\mathrm{Th}}=U_1+R_{\mathrm{Th}}I_1.

V/A daje Ω. Dwa punkty zawsze określają jedną prostą, jeśli mają różne I. Samo zgodne dopasowanie nie dowodzi, że trzeci punkt do niej pasuje. Mała różnica I₂ − I₁ dodatkowo wzmacnia wpływ błędów odczytu napięcia na obliczony opór.

Ćwiczenie z danymi modelowymi

Poniższe liczby są wygenerowanymi danymi dydaktycznymi, nie wynikami pomiaru urządzenia. Prąd jest w zadaniu znany dokładnie, a każdy odczyt U ma dopuszczalny błąd ±0,02 V. Pierwsze pięć punktów służy do wyznaczenia parametrów; dwa ostatnie odkładamy do sprawdzenia przewidywań. Takie rozdzielenie chroni przed dopasowywaniem modelu do każdego nowego odczytu bez sprawdzenia, czy cokolwiek przewiduje.

Syntetyczne odczyty charakterystyki zaciskowej i punkty sprawdzające
Prąd I (mA)Odczyt U (V)Rola danych
06,01Wyznaczenie parametrów
25,52Wyznaczenie parametrów
45,03Wyznaczenie parametrów
64,56Wyznaczenie parametrów
84,08Wyznaczenie parametrów
103,60Pierwsze sprawdzenie
122,60Drugie sprawdzenie

Zanim przeczytasz rachunek, narysuj U(I) z opisanymi jednostkami. Wyznacz opór z pierwszego i piątego punktu, zapisz przewidywania dla 10 oraz 12 mA i dopiero wtedy odsłoń ostatnie dwa odczyty. Zanotuj różnice w woltach. Na końcu oceń, czy wystarczy jeden liniowy model i czy dane wskazują konkretną przyczynę ewentualnej niezgodności.

Od prostej przez dwa punkty do dopasowania

Skrajne punkty pierwszej części dają RTh = (6,01 − 4,08) V/0,008 A = 241,25 Ω oraz UTh = 6,01 V. Możemy wykorzystać wszystkie pięć punktów przez dopasowanie U = a + bI. Dla jednakowych wag i dokładnie znanego I nachylenie oraz wyraz wolny wynoszą:

b=\frac{\sum_k(I_k-\bar I)(U_k-\bar U)}{\sum_k(I_k-\bar I)^2},\qquad a=\bar U-b\bar I.

Używając I w mA, otrzymujemy średnie 4 mA i 5,04 V oraz b = −0,241 V/mA. Stąd a = 6,004 V i RTh = 241 Ω. Uwaga na czynnik tysiąc: 0,241 V/mA to 241 V/A. Różnice odczyt minus dopasowanie wynoszą kolejno +0,006, −0,002, −0,010, +0,002 i +0,004 V. W tej części żaden punkt nie wymaga odchylenia przekraczającego przyjęte 0,02 V.

Nie przypisujemy tym resztom rozkładu prawdopodobieństwa ani automatycznego poziomu ufności. Granica ±0,02 V jest warunkiem ćwiczenia, a nie odchyleniem standardowym. Jeżeli w rzeczywistym doświadczeniu I obliczono z tego samego napięcia przez I = U/R, błędy osi są powiązane; powyższy prosty wariant dopasowania wymagałby ponownej oceny.

Pięć modelowych odczytów od 0 do 8 mA leży blisko prostej U równe 6,004 V minus 0,241 V na mA razy I. Odczyt 3,60 V przy 10 mA zgadza się z przewidywaniem. Odczyt 2,60 V przy 12 mA leży wyraźnie niżej niż przewidywane 3,112 V.
Parametry wyznaczono wyłącznie z pięciu pierwszych punktów. Oba wyróżnione odczyty są sprawdzeniami, a nie dodatkowymi danymi użytymi do poprawiania prostej. Kliknij wykres, aby go powiększyć.

Sprawdzenie musi uwzględnić także niepewne parametry

Dla 10 mA dopasowanie przewiduje 3,594 V; różnica +0,006 V jest mała. Dla 12 mA przewiduje 3,112 V, a różnica wynosi −0,512 V. Żeby ocenić drugi wynik rzetelnie, nie porównujmy go tylko z błędem jednego nowego odczytu. Parametry prostej też powstały z nieidealnych danych.

Wystarczy kontrola graniczna z punktów 0 i 8 mA. Ich dopuszczalne napięcia to odpowiednio 5,99–6,03 V oraz 4,06–4,10 V. Dla każdej prostej przechodzącej przez te dwa przedziały:

U(12\,\mathrm{mA})=\frac32U(8\,\mathrm{mA})-\frac12U(0),\qquad 3{,}075\,\mathrm V\le U(12\,\mathrm{mA})\le3{,}155\,\mathrm V.

Nowy odczyt dopuszcza jedynie 2,58–2,62 V. Przedziały są rozłączne, więc przy zadanych granicach błędów jeden niezmienny liniowy model nie opisuje całej serii. Jest to mocniejszy wniosek niż „punkt wygląda daleko”. Nie ustala jednak przyczyny: w realnym układzie mogłyby nią być ograniczenie źródła, zmiana temperatury, dryf albo błąd założeń pomiaru.

Lokalne nachylenie nie jest nowym napięciem rozwarcia

Dla gładkiej nieliniowej charakterystyki w pobliżu wybranego punktu (I₀,U₀) można użyć stycznej U ≈ U₀ − rd(I − I₀), gdzie rd = −dU/dI w tym punkcie. To opis małych zmian, a nie gwarancja ważności aż do I = 0. Przecięcie przedłużonej stycznej z osią U może różnić się od rzeczywistego napięcia rozwarcia.

Podobnie wspólny błąd zera woltomierza przesuwa wszystkie U o tę samą wartość. Nachylenie wyznaczone z różnic się wtedy nie zmienia, lecz UTh tak. Dobra zgodność prostej nie wykrywa sama takiego błędu. W opisie wyniku podajemy zatem zakres prądów, sposób zadawania obciążenia i warunki stałości parametrów; dopiero wraz z nimi „opór wyjściowy 241 Ω” ma określony sens.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.