v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Układy oddzielonych soczewek: obrazowanie, lunety i pomiar · 4 min czytania

Odstęp między soczewkami: zdolność skupiająca i położenie ogniska

Dwie soczewki w kontakcie mają wspólną wysokość załamania promienia. Po ich rozsunięciu druga działa już na innej wysokości. Wyprowadzimy poprawkę zależną od odstępu i sprawdzimy, dlaczego ogniskowej zastępczej nie można po prostu odmierzyć od ostatniej soczewki.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Dwie soczewki w kontakcie mają wspólną wysokość załamania promienia. Po ich rozsunięciu druga działa już na innej wysokości. Wyprowadzimy poprawkę zależną od odstępu i sprawdzimy, dlaczego ogniskowej zastępczej nie można po prostu odmierzyć od ostatniej soczewki.

Potrzebne wiadomości: Równanie cienkiej soczewki, małe kąty w radianach oraz mnożenie macierzy 2 × 2 albo śledzenie wysokości promienia.

Wysokość i kierunek wystarczą do śledzenia promienia

Przyjmujemy powietrze po obu stronach i między cienkimi soczewkami. Promień opisują wysokość h nad osią oraz mały kąt θ ze znakiem do dodatniej osi z; θ > 0 oznacza ruch w górę przy wzroście z. W przybliżeniu paraksjalnym po swobodnym przebyciu odległości d mamy h₂ = h₁ + dθ₁. Soczewka zmienia kąt o −h/f, zachowując wysokość w swojej płaszczyźnie.

P(d)=\begin{pmatrix}1&d\\0&1\end{pmatrix},\qquad L(f)=\begin{pmatrix}1&0\\-1/f&1\end{pmatrix}.

Wektor ma tu kolejność (h, θ). W źródłach spotyka się też (θ, h) lub (nθ, h); wtedy miejsca elementów macierzy i ich znaczenie się zmieniają. Dla tej lekcji mnożenie odbywa się od prawej, zgodnie z kolejnością napotykanych elementów:

\begin{pmatrix}h_{\mathrm{wy}}\\\theta_{\mathrm{wy}}\end{pmatrix}=L(f_2)P(d)L(f_1)\begin{pmatrix}h_{\mathrm{we}}\\\theta_{\mathrm{we}}\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}A&B\\C&D\end{pmatrix}\begin{pmatrix}h_{\mathrm{we}}\\\theta_{\mathrm{we}}\end{pmatrix}.

A=1-\frac d{f_1},\quad B=d,\quad C=-\left(\frac1{f_1}+\frac1{f_2}-\frac d{f_1f_2}\right),\quad D=1-\frac d{f_2}.

A i D są bezwymiarowe, B ma jednostkę długości, a C jej odwrotności. Sprawdzenie AD − BC = 1 jest użyteczną kontrolą mnożenia dla tego układu w tym samym ośrodku. Nie zastępuje kontroli kolejności soczewek.

Wyprowadzenie bez macierzy: wiązka równoległa

Promień wchodzi na wysokości h z θ = 0. Za L₁ ma kąt −h/f₁, a na L₂ wysokość h₂ = h(1 − d/f₁). Druga zmiana kierunku wynosi −h₂/f₂, dlatego:

\theta_{\mathrm{wy}}=-h\left(\frac1{f_1}+\frac1{f_2}-\frac d{f_1f_2}\right)=-\Phi h,\qquad \Phi=\frac1F.

Φ oznacza zdolność skupiającą układu, F jego ogniskową zastępczą. Używamy Φ, aby nie pomylić tej wielkości z bezwymiarowym elementem D macierzy. Gdy ogniskowe i d są w metrach, Φ otrzymujemy w m⁻¹, czyli dioptriach. Przy d = 0 znika poprawka i odzyskujemy znane dodawanie zdolności soczewek stykających się.

Dla dwóch dodatnich ogniskowych wzrost d zmniejsza Φ. Przy d = f₁ + f₂ otrzymujemy Φ = 0: równoległa wiązka wychodzi równoległa. To przypadek układu afokalnego, omawiany w następnej lekcji. Zero dotyczy odwrotności ogniskowej, nie ogniskowej równej zero.

Zdolność pary soczewek o ogniskowych 20 i 10 cm maleje liniowo z odstępem. Dla odstępu 8 cm wynosi 11 dioptrii; przy 30 cm osiąga zero.
Wykres pokazuje Φ(d), a nie F(d). Ogniskowa jest odwrotnością wartości pionowej i nie ma skończonej wartości tam, gdzie Φ = 0. Powiększ rysunek.

Od ostatniej soczewki do ogniska

Za L₂ promień ma wysokość Ah i kąt −Φh. Po przebyciu jeszcze odległości b jego wysokość wynosi Ah − bΦh. Aby dotarł do osi, potrzeba b = A/Φ, o ile Φ ≠ 0. Jest to odległość tylnego ogniska ze znakiem od płaszczyzny L₂. Na ogół różni się od F:

b=\frac{1-d/f_1}{\Phi}=AF.

Dla f₁ = 20 cm, f₂ = 10 cm i d = 8 cm mamy Φ = 5 + 10 − 0,08·5·10 = 11 m⁻¹, F = 9,091 cm oraz A = 0,6. Odległość ogniska od L₂ wynosi jednak b = 5,455 cm. Całkowita współrzędna ogniska to z = 13,455 cm. Przyłożenie linijki do L₂ i odmierzenie F = 9,091 cm dałoby niewłaściwe położenie ekranu.

Promienie równoległe skupiają się 5,455 cm za drugą soczewką. Tylna płaszczyzna główna leży 3,636 cm przed nią; od niej do ogniska jest 9,091 cm.
Odcinek od H′ do F′ ma długość ogniskowej zastępczej F. Od L₂ do F′ mierzymy inną odległość b. Linie H i H′ nie oznaczają dodatkowych soczewek. Powiększ rysunek.

Skąd mierzymy ogniskową układu?

Dla Φ ≠ 0 można zastąpić układ opisem z dwiema płaszczyznami głównymi H i H′. Ich przesunięcia ze znakiem względem L₁ i L₂, przy dodatnim zwrocie w prawo, wynoszą:

z_H-z_{L_1}=\frac{1-D}{\Phi},\qquad z_{H'}-z_{L_2}=\frac{A-1}{\Phi}.

W przykładzie H leży 7,273 cm za L₁, a H′ 3,636 cm przed L₂, czyli przy z = 4,364 cm. Ognisko leży o F = 9,091 cm dalej niż H′. Płaszczyzny główne nie muszą występować w tej samej kolejności przestrzennej co soczewki. To punkty odniesienia opisu zastępczego, nie fizyczne załamania promienia.

Znak Φ sam nie mówi, po której stronie ostatniej soczewki leży tylne ognisko: o tym decyduje b = A/Φ. Przy dużym odstępie promienie mogły już przeciąć oś między soczewkami. Dla Φ = 0 powyższe wzory na skończone F i płaszczyzny główne nie mają zastosowania.

Co zmienia odwrócenie kolejności?

Po zamianie L₁ i L₂ przy tym samym d wartość Φ pozostaje taka sama, bo jej wzór jest symetryczny. Zmienia się A, a więc położenie ogniska od wyjściowej soczewki. W naszym przykładzie A staje się 0,2 i b = 1,818 cm. Oba kierunki mają tę samą ogniskową zastępczą 9,091 cm, ale inne odcinki od końca układu do ekranu.

Nie wynika z tego, że dowolne obrazy są identyczne po odwróceniu układu. Dla przedmiotu w skończonej odległości potrzebne są pełne dane, na przykład sekwencja obrazowania z poprzedniej lekcji. Rzeczywiste soczewki mają grubość i zależność ogniskowej od barwy; przy większych kątach dochodzą aberracje. Model dwóch cienkich soczewek pozwala obliczyć przewidywanie, z którym można porównać pomiar.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.