v2.0.9817.20094
Fizyka dla każdego
Układy oddzielonych soczewek: obrazowanie, lunety i pomiar · 4 min czytania

Dwie oddzielone soczewki: obraz pośredni i przedmiot pozorny

Po dołożeniu drugiej soczewki trzeba sprawdzić, jaka wiązka do niej dociera. Może już rozbiegać się od obrazu pośredniego albo dopiero zmierzać ku miejscu, w którym ten obraz powstałby bez drugiej soczewki. Oba przypadki opisuje to samo równanie, jeśli zachowamy znaki odległości.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Po dołożeniu drugiej soczewki trzeba sprawdzić, jaka wiązka do niej dociera. Może już rozbiegać się od obrazu pośredniego albo dopiero zmierzać ku miejscu, w którym ten obraz powstałby bez drugiej soczewki. Oba przypadki opisuje to samo równanie, jeśli zachowamy znaki odległości.

Potrzebne wiadomości: Równanie cienkiej soczewki, powiększenie poprzeczne i odczytywanie współrzędnych na osi.

Jedna oś, osobne odległości dla każdej soczewki

Ustawiamy dwie cienkie soczewki współosiowo w powietrzu. Światło biegnie od lewej do prawej; ta strona jest dodatnim zwrotem osi z. Pierwsza soczewka L₁ leży przy z = 0, druga L₂ przy z = d. Ogniskowa f jest dodatnia dla soczewki skupiającej i ujemna dla rozpraszającej. Obliczenia dotyczą promieni bliskich osi, małych kątów i ustalonej barwy światła.

Dla każdej soczewki osobno oznaczamy przez s odległość przedmiotu i przez q odległość obrazu. Przyjmujemy s > 0 dla wiązki padającej, która rozbiega się od punktu przed soczewką, oraz s < 0 dla wiązki, która zbiega się ku punktowi za nią. Rzeczywisty obraz po stronie wyjścia ma q > 0; przecięcie wstecznych przedłużeń promieni wychodzących ma q < 0. W tej konwencji:

\frac1f=\frac1s+\frac1q,\qquad q=\frac{fs}{s-f},\qquad m=-\frac qs.

Symbol m oznacza powiększenie poprzeczne ze znakiem. Ujemne m odwraca wysokość punktu względem osi. Odległości s i q nie są automatycznie współrzędnymi z: na przykład przedmiot pierwszej soczewki o s₁ = 18 cm leży przy z = −18 cm.

Obraz pierwszej soczewki staje się przedmiotem drugiej

Najpierw obliczamy q₁ tak, jakby L₂ nie było. Współrzędna tego obrazu to z = q₁. Dla drugiej soczewki pozostaje odległość:

s_2=d-q_1,\qquad q_2=\frac{f_2s_2}{s_2-f_2},\qquad z_{\mathrm{konc}}=d+q_2.

Odejmujemy współrzędne, zamiast dodawać wszystkie dodatnie długości z rysunku. Gdy 0 < q₁ < d, wiązka zdąży przejść przez rzeczywisty obraz pośredni i ponownie się rozbiega: s₂ jest dodatnie. Gdy q₁ < 0, pierwszy obraz jest pozorny: wiązka rozbiega się tak, jakby z niego pochodziła, bez rzeczywistego przejścia przez ten punkt; s₂ także jest dodatnie. Natomiast gdy q₁ > d, druga soczewka przechwytuje wiązkę przed jej zbiegiem: s₂ jest ujemne. Punkt q₁ nazywamy wtedy przedmiotem pozornym dla L₂. Nie ma tam świecącego przedmiotu ani ekranu.

Dwa rzeczywiste obrazy i dwa odwrócenia

Weźmy f₁ = 12 cm, s₁ = 18 cm, d = 60 cm oraz f₂ = 8 cm. Pierwszy rachunek daje q₁ = 12·18/(18 − 12) cm = 36 cm i m₁ = −2. Do drugiej soczewki zostają 24 cm, zatem q₂ = 8·24/(24 − 8) cm = 12 cm i m₂ = −1/2. Obraz końcowy leży przy z = 72 cm.

m_{\mathrm{cal}}=m_1m_2=(-2)\left(-\frac12\right)=+1.

Punkt położony początkowo 2 mm nad osią ma obraz pośredni 4 mm pod osią, a końcowy 2 mm nad osią. Obraz końcowy jest rzeczywisty, prosty i tej samej wielkości co przedmiot. Iloczyn dotyczy powiększeń poprzecznych; nie należy podmieniać jednego z nich powiększeniem kątowym okularu.

Trzy promienie przechodzą przez dwie soczewki. Obraz pośredni leży przy 36 cm, a końcowy przy 72 cm; dwukrotne odwrócenie daje obraz prosty.
Rzeczywiste promienie przecinają się między soczewkami i za całym układem. Wysokości są powiększone względem skali poziomej; kąty na ekranie nie mają skali fizycznej. Powiększ rysunek.

Przedmiot pozorny nie wymaga ujemnej ogniskowej

Teraz f₁ = 10 cm i s₁ = 30 cm, więc q₁ = 15 cm oraz m₁ = −1/2. Drugą soczewkę skupiającą f₂ = 10 cm wstawiamy przy d = 10 cm. Przedmiotem dla niej jest punkt 5 cm za jej płaszczyzną: s₂ = −5 cm. Otrzymujemy:

\frac1{q_2}=\frac1{10\ \mathrm{cm}}-\frac1{-5\ \mathrm{cm}}=\frac3{10\ \mathrm{cm}},\qquad q_2=\frac{10}{3}\ \mathrm{cm}.

Obraz końcowy powstaje przy z = 13⅓ cm, wcześniej niż pierwotne 15 cm. Dodatnia soczewka zwiększa zbieżność wiązki. Jej m₂ = +2/3, więc m całego układu wynosi −1/3. Dodatnie powiększenie drugiego etapu nie cofa odwrócenia wprowadzonego przez pierwszy.

Druga soczewka leży przed planowanym obrazem pierwszej. Przerywane odcinki prowadzą do dawnego obrazu przy 15 cm; rzeczywiste promienie spotykają się już przy 13 i jednej trzeciej centymetra.
Przerywane odcinki pokazują dalszy bieg bez L₂. Po jej wstawieniu światło biegnie po liniach ciągłych. Powiększ rysunek.

Kiedy zwykła sekwencja rachunków wymaga ostrożności?

Jeżeli s₁ = f₁, za pierwszą soczewką otrzymujemy wiązkę równoległą i nie ma skończonego q₁. Nie podstawiamy symbolu nieskończoności do odejmowania długości. Śledzimy promienie lub ich kąty: druga soczewka tworzy obraz w swojej płaszczyźnie ogniskowej. Gdy s₂ = f₂, to z kolei wiązka końcowa jest równoległa i ekran w skończonej odległości nie wyostrzy obrazu.

Osobnym przypadkiem jest d = q₁: L₂ leży dokładnie w płaszczyźnie obrazu pośredniego. Wyrażenie 1/s₂ nie istnieje. Obraz już znajduje się w płaszczyźnie tej idealnie cienkiej soczewki; jej działanie na dalsze promienie obliczamy z wysokości i nachyleń, bez dzielenia przez zero.

Kontrola wyniku na ławie optycznej

Zapisz współrzędne przedmiotu, L₁, L₂ i ekranu. Sprawdź najpierw obraz wytwarzany przez samą L₁, usuń ekran z drogi wiązki i dopiero dodaj L₂. Ekran pozostawiony przy obrazie pośrednim zatrzymałby światło. Dodatnie q₂ przewiduje miejsce dla ekranu za L₂; ujemne q₂ opisuje przedłużenia promieni, a nie miejsce, do którego promienie po wyjściu zawracają.

W modelu liczymy przecięcie całej wiązki pochodzącej od jednego punktu, a nie jednego wybranego promienia z osią. Przyrząd może dać rozmycie przez skończoną aperturę, aberracje, grubość lub brak współosiowości. Takiego rozmycia nie naprawia zmiana znaku w poprawnym równaniu.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.