v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Fale elektromagnetyczne: geometria, energia i pęd · 4 min czytania

Moc przechwycona przez odbiornik: powierzchnia, kąt i odległość

Ta sama wiązka może dać różne wskazania dwóch mierników. Znaczenie mają wielkość odbiornika, jego ustawienie i część wiązki, która rzeczywiście na niego pada. Sprawdzimy też, kiedy prawo odwrotnego kwadratu odległości działa i jak stałe tło zmienia pozorny wynik.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Ta sama wiązka może dać różne wskazania dwóch mierników. Znaczenie mają wielkość odbiornika, jego ustawienie i część wiązki, która rzeczywiście na niego pada. Sprawdzimy też, kiedy prawo odwrotnego kwadratu odległości działa i jak stałe tło zmienia pozorny wynik.

Potrzebne wiadomości: Natężenie fali w W/m², moc, pola koła i kuli, cosinus oraz funkcja liniowa.

Natężenie nie jest całkowitą mocą

I opisuje średni przepływ energii przez jednostkę powierzchni prostopadłej do propagacji, w W/m². Jeżeli jednorodna wiązka pada prostopadle na w pełni oświetlony odbiornik o powierzchni A, przechwytuje on moc P = IA. To moc padająca. Moc pochłonięta może być mniejsza wskutek odbicia lub transmisji.

Przykładowo 20 mW rozłożone równomiernie na przekroju 2,0 cm² daje I = 100 W/m², ponieważ 2,0 cm² = 2,0·10⁻⁴ m². Rozszerzenie tej samej wiązki do 8,0 cm² bez strat zmniejsza I do 25 W/m². Całkowita moc pozostaje równa 20 mW. W lokalnym przybliżeniu fali płaskiej amplituda pola maleje wtedy dwa razy, gdyż I jest proporcjonalne do E₀².

Powierzchnia rzutu i wybór kąta

Obróćmy płaski odbiornik w jednorodnej wiązce. Kąt θ mierzymy między kierunkiem propagacji a normalną do powierzchni, nie między wiązką a samą płaszczyzną. Przez rzeczywistą powierzchnię A przechodzi tyle promieni, ile przez jej prostopadły rzut A_perp = A cosθ:

P_{\mathrm{pad}}=IA\cos\theta,\qquad 0\leq\theta\leq90^\circ.

Można też zapisać średni strumień wektorowo jako ⟨S⟩·A⃗. Wzór zakłada stałe I na całej rozpatrywanej powierzchni i pełne jej oświetlenie. Dla θ = 0° dostajemy P = IA, dla 60° połowę tej mocy. W granicy 90° idealna powierzchnia o zerowej grubości nie przechwytuje wiązki. Nie opisuje to oświetlenia bocznych ścian rzeczywistego pudełka.

Odbiornik prostopadły do wiązki ma pełną powierzchnię rzutu. Po obrocie o 60 stopni względem normalnej jego rzut jest dwukrotnie mniejszy. Niezmieniony drugi wymiar biegnie prostopadle do rysunku.
Przekrój przez płaski odbiornik w szerokiej, jednorodnej wiązce. θ mierzymy od normalnej do powierzchni. Odcinki powierzchni mają jednakową długość; przy θ = 60° ich rzuty różnią się dwukrotnie. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

A jeśli wiązka jest mniejsza od odbiornika?

Duży odbiornik przechwytujący całą wąską wiązkę nie może otrzymać więcej niż jej moc całkowita. Po obrocie może nadal obejmować cały powiększony ślad wiązki i przechwytywać tę samą moc. W takim przypadku nie wolno wstawiać pełnej powierzchni urządzenia do IA cosθ. Liczy się oświetlona część i jej rzut.

Ogólna zasada to zsumowanie I cosθ po rzeczywiście przechwytywanej powierzchni. Dla niejednorodnego profilu lub częściowego przesłonięcia potrzebny jest rozkład natężenia i geometria nakładania się wiązki z otworem. Sam promień urządzenia bez informacji o położeniu nie wystarcza. W zadaniach używamy wyraźnie zadanego, jednorodnego przekroju i współosiowego otworu.

Skąd dokładnie bierze się 1/r²?

Wyobraźmy sobie źródło punktowe emitujące jednakowo we wszystkich kierunkach. Brak pochłaniania oznacza, że przez każdą otaczającą je sferę przepływa ta sama moc źródła P_źr. Pole sfery rośnie jak 4πr², dlatego:

I(r)=\frac{P_{\mathrm{\acute{z}r}}}{4\pi r^2},\qquad \frac{I(r_2)}{I(r_1)}=\left(\frac{r_1}{r_2}\right)^2.

Dwukrotnie większa odległość daje czterokrotnie mniejsze I i dwukrotnie mniejszą amplitudę E₀. To skutek rozchodzenia się energii po coraz większej powierzchni. Nie oznacza ubytku całkowitej mocy ani zmniejszania energii fotonów wyłącznie przez pokonanie drogi w tym modelu.

Prawo to nie jest uniwersalnym wzorem dla dowolnego nadajnika. W pobliżu rozciągłego źródła założenie punktowości może zawodzić. Wiązka kolimowana ma inną geometrię rozbieżności. Pochłanianie po drodze wprowadza dodatkowy czynnik. Model źródła trzeba ustalić przed dopasowywaniem danych.

Zastosowanie prawa 1/r² do jasności i odległości gwiazd rozwija osobna lekcja „Moc promieniowania gwiazdy a jasność obserwowana” w dziale astronomii. Tutaj wykorzystamy je do innego celu: rozdzielenia odczytu małego odbiornika na sygnał źródła i stałe tło.

Pracownia: rozdzielenie sygnału od tła

Poniżej są dane dydaktyczne z modelu, nie raport z wykonania doświadczenia. Odbiornik jest mały i zwrócony ku źródłu. Odczyt obejmuje sygnał źródła i stałe tło b. Sprawdź hipotezę I_odczyt = K/r²+b. Najpierw oblicz x = 1/r² i narysuj odczyt w funkcji x.

Seria modelowa do analizy rozchodzenia się energii
r (m)1/r² (m⁻²)I_odczyt (W/m²)
1,001,00001,0400
2,000,25000,2900
4,000,06250,1025
5,000,04000,0800

Z dwóch skrajnych wierszy nachylenie wynosi K = (1,0400−0,0800)/(1,0000−0,0400) = 1,00 W. Jednostką jest (W/m²)/(m⁻²) = W. Wyraz wolny b = 0,0800−1,00·0,0400 = 0,040 W/m². Pozostałe punkty leżą na tej samej prostej. Dla źródła izotropowego P_źr = 4πK ≈ 12,57 W.

Punkty odczytu natężenia dla odległości 1, 2, 4 i 5 metrów. Po odjęciu stałego tła 0,040 W/m² iloczyn natężenia i kwadratu odległości jest stały. Wykres odczytu względem 1/r² jest prostą z niezerowym wyrazem wolnym.
Dane modelowe z pracowni w tej lekcji. Prosta ma równanie I_odczyt = (1,00 W)/r² + 0,040 W/m². Przekształcenie osi pomaga osobno odczytać sygnał i tło. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Kontrola: odejmij b w każdym wierszu i oblicz r²(I_odczyt−b). Za każdym razem otrzymasz 1,00 W. Bez odjęcia tła iloraz odczytów dla 1 i 4 m wynosi około 10,15 zamiast 16. Sam taki iloraz nie obala prawa 1/r².

W prawdziwym pomiarze trzeba zapisać odczyt przy wyłączonym źródle, sprawdzić stabilność tła, utrzymywać kąt i zakres miernika oraz podać niepewności. Wykres reszt pozwala szukać systematycznych odchyleń. Prosta narysowana przez dwa punkty zawsze istnieje; dopiero kolejne punkty sprawdzają przewidywania. Zgodność tego celowo przygotowanego zestawu jest ćwiczeniem z analizy, a nie dowodem, że dowolna lampa spełnia założenia.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.