v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Relatywistyczne kierunki wiązek, czasy sygnałów i aberracja światła · 4 min czytania

Wiązka z ruchomej wyrzutni: kierunek emisji i granice celowania

Wyrzutnia porusza się obok nieruchomego detektora. W jaką stronę ma wysłać cząstkę, aby trafić do niego? Odwrócimy zwykłe zadanie o składaniu prędkości: zadany kierunek w laboratorium posłuży do wyznaczenia kierunku emisji. Sprawdzimy też, kiedy część kierunków w ogóle nie jest dostępna.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Wyrzutnia porusza się obok nieruchomego detektora. W jaką stronę ma wysłać cząstkę, aby trafić do niego? Odwrócimy zwykłe zadanie o składaniu prędkości: zadany kierunek w laboratorium posłuży do wyznaczenia kierunku emisji. Sprawdzimy też, kiedy część kierunków w ogóle nie jest dostępna.

Potrzebne wiadomości: Transformacja Lorentza, składowe wektora i trygonometria. W ostatnim zadaniu potrzebna jest pochodna funkcji jednej zmiennej. To rozwinięcie podstawowego składania prędkości, a nie pierwsze wprowadzenie do względności.

Dwa układy, jeden tor cząstki

Laboratorium oznaczamy przez S, a układ wyrzutni przez S′. Wyrzutnia porusza się względem S ze stałą prędkością V wzdłuż dodatniej osi x; osie obu układów są równoległe. Początki mijają się przy t = t′ = 0. Przyjmujemy 0 ≤ V < c, β = V/c i γ = 1/√(1 − β²). Przez u′ oznaczamy szybkość wystrzelonej cząstki w S′, a przez u′ₓ i u′ᵧ jej składowe. Po emisji cząstka porusza się swobodnie; pomijamy siły i grawitację.

Prędkość wyznaczamy z położeń i czasów zdarzeń w danym układzie, po uwzględnieniu sposobu synchronizacji zegarów. Nie jest to prędkość obrazu na zdjęciu. Opóźnieniami docierania światła zajmiemy się w następnej lekcji.

Dlaczego zmienia się także składowa poprzeczna?

Wybierzmy dwa zdarzenia na prostym torze cząstki. Z transformacji odwrotnej, z S′ do S, otrzymujemy:

\Delta x=\gamma(\Delta x'+V\Delta t'),\qquad \Delta y=\Delta y',

\Delta t=\gamma\left(\Delta t'+\frac{V\Delta x'}{c^2}\right).

Dzielimy przemieszczenia przez ten sam przekształcony odstęp czasu. Następnie dzielimy licznik i mianownik przez Δt′, korzystając z u′ₓ = Δx′/Δt′ oraz u′ᵧ = Δy′/Δt′:

u_x=\frac{u'_x+V}{1+Vu'_x/c^2},\qquad u_y=\frac{u'_y}{\gamma(1+Vu'_x/c^2)}.

Współrzędna y się nie zmienia, ale czas, przez który ją dzielimy, już tak. Dlatego uᵧ na ogół nie jest równe u′ᵧ. Dla ruchu jednostajnego użyte różnice są dokładne; dla ruchu zmiennego analogiczny rachunek wykonuje się na bardzo bliskich zdarzeniach, otrzymując prędkości chwilowe. Tutaj pozostajemy przy prostych torach.

Iloczyn Vu′ₓ/c² jest bezwymiarowy. Przy |u′ₓ| ≤ c i V < c mianownik jest dodatni. Nie można więc zmienić zwrotu składowej tylko przez pominięcie go. Przejście w drugą stronę wymaga zamiany V na −V i zamiany primów; nie ponownego użycia tego samego znaku plus.

Jak uzyskać pionowy tor w laboratorium?

Załóżmy, że detektor stoi nad miejscem emisji. Potrzebujemy uₓ = 0 oraz uᵧ > 0. Dodatni mianownik oznacza, że musi zniknąć licznik: u′ₓ = −V. Wyrzutnia musi więc skierować cząstkę częściowo do tyłu. Jeśli jej zadana szybkość wynosi u′, pozostaje:

u'_y=\sqrt{u'^2-V^2},\qquad u_y=\gamma\sqrt{u'^2-V^2}.

Drugi wzór wynika z 1 + Vu′ₓ/c² = 1 − β² = 1/γ². Aby cząstka rzeczywiście poleciała do góry, trzeba mieć u′ > V. Przy u′ = V całe u′ jest zużyte na składową wsteczną, a cząstka pozostaje w laboratorium w miejscu emisji. Przy u′ < V nawet pionowy kierunek jest niedostępny.

Na przykład dla V = 0,60c oraz u′ₓ = −0,60c, u′ᵧ = 0,20c mamy γ = 1,25 i mianownik 0,64. Dostajemy uₓ = 0 oraz uᵧ = 0,20c/(1,25 · 0,64) = 0,25c. Szybkość w wyrzutni wynosi √0,40 · c, czyli około 0,632c, więc warunek u′ > V jest spełniony. Do detektora odległego pionowo o 3,00 m cząstka dotarłaby po 40,0 ns czasu S, przy c = 3,00 · 10⁸ m/s.

Dwa układy współrzędnych. W układzie wyrzutni cząstka leci ukośnie w lewo i w górę. W laboratorium ma trafić do nieruchomego detektora nad miejscem emisji, więc jej tor jest pionowy. Wyrzutnia porusza się w prawo.
Schemat dotyczy zadania z V = 0,60c, u′ = 0,75c i detektorem na wysokości 9,00 m. Te same zdarzenia emisji i trafienia opisujemy w dwóch układach. Kąt emisji θ′ i laboratoryjna składowa uᵧ są niewiadomymi; strzałki pokazują wymagane zwroty. Powiększ rysunek.

Wolniejsza wiązka ma ograniczony zakres kierunków

Niech θ′ oznacza kąt emisji od dodatniej osi x′, a θ kąt laboratoryjnej prędkości od +x. Dla cząstek o ustalonej szybkości u′ zapisujemy u′ₓ = u′ cos θ′ oraz u′ᵧ = u′ sin θ′. Gdy 0 < u′ < V, licznik u′ cos θ′ + V pozostaje dodatni dla wszystkich θ′: każda cząstka porusza się w S do przodu.

\tan\theta=\frac{u'\sin\theta'}{\gamma(V+u'\cos\theta')}.

To równanie pozwala znaleźć największe odchylenie. Dla górnej połowy torów, 0 ≤ θ′ ≤ π, maksimum występuje przy cos θ′ = −u′/V. Można to sprawdzić, różniczkując iloraz: o znaku pochodnej decyduje V cos θ′ + u′. Po podstawieniu kąta maksymalnego otrzymujemy:

\tan\theta_{\max}=\frac{u'}{\gamma\sqrt{V^2-u'^2}},\qquad 0<u'<V<c.

Największy kąt nie odpowiada emisji dokładnie w bok. Część składowej wstecznej zmniejsza laboratoryjne uₓ, pozwalając bardziej odchylić tor. Gdy u′ dąży do V od dołu, graniczny kąt zbliża się do 90°, ale w samym przypadku u′ = V nie powstaje niezerowa pionowa prędkość. Nie wolno używać powyższego wzoru ze znakiem pierwiastka ujemnym dla u′ > V.

Wykres laboratoryjnych składowych prędkości cząstek emitowanych z jednakową szybkością 0,60c względem źródła poruszającego się z 0,80c. Zamknięta krzywa leży po stronie dodatnich składowych x. Dwie styczne z początku ograniczają osiągalne kierunki; promień pod kątem 45 stopni leży poza nimi.
Każdy punkt krzywej odpowiada innemu kierunkowi emisji przy tej samej szybkości u′ = 0,60c. Obie osie mają jednakową skalę. Kąt stycznej θₘₐₓ trzeba wyznaczyć, a nie odczytać z wartości jednej składowej. Powiększ rysunek.

Kontrola szybkości i granic modelu

Po zsumowaniu kwadratów obu składowych można uporządkować wynik do postaci:

1-\frac{u^2}{c^2}=\frac{(1-\beta^2)(1-u'^2/c^2)}{(1+Vu'_x/c^2)^2}.

Jeżeli u′ < c, prawa strona jest dodatnia, więc u < c. Dla światła w próżni u′ = c i otrzymujemy u = c niezależnie od kierunku; nie istnieje jednak układ spoczynkowy fotonu. Dla V = 0 odzyskujemy składowe źródłowe. Przy obu szybkościach małych wobec c otrzymujemy przybliżenie Galileusza.

Stożek dostępnych kierunków dotyczył cząstek wolniejszych od wyrzutni. Światło ma u′ = c > V, więc nie jest w ten sposób uwięzione w twardym stożku. Zmiana liczby fotonów przypadających na wybrany zakres kierunków to inne zagadnienie, opisane w lekcji o aberracji.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.