v2.0.9817.20094
Fizyka dla każdego
Selektor prędkości i pomiar masy do ładunku · 3 min czytania

Selektor prędkości: które jony przelecą bez odchylenia?

Jak wybrać z wiązki cząstki o jednej szybkości, nie znając ich mas? Ustawimy pola elektryczne i magnetyczne tak, żeby dla wybranej prędkości ich siły się równoważyły. Przy okazji ustalimy, co taki selektor potrafi powiedzieć o ładunku, a czego nie mierzy.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Jak wybrać z wiązki cząstki o jednej szybkości, nie znając ich mas? Ustawimy pola elektryczne i magnetyczne tak, żeby dla wybranej prędkości ich siły się równoważyły. Przy okazji ustalimy, co taki selektor potrafi powiedzieć o ładunku, a czego nie mierzy.

Potrzebne wiadomości: Siła Lorentza, znak ładunku, praca pola elektrycznego i zamiana milimetrów na metry. Iloczyn wektorowy wystarczy rozumieć jako regułę kierunku siły.

Ustalmy kierunki, zanim skrócimy ładunek

Jony wlatują poziomo w prawo. Pole elektryczne E jest skierowane w górę, a indukcja Bₛ — prostopadle do kartki, do czytelnika. Kropka w kółku oznacza grot strzałki biegnącej w naszą stronę. Dla dodatniego jonu siła elektryczna działa w górę. Reguła prawej dłoni daje siłę magnetyczną w dół. Oba pola są jednorodne i wzajemnie prostopadłe; prędkość wejściowa jest prostopadła do każdego z nich.

Przyjmijmy dodatni zwrot osi y w górę. Dla prędkości skierowanej w prawo składowa siły ma postać:

F_y=qE-qvB_s=q(E-vB_s).

Warunek ruchu po prostej wymaga Fᵧ = 0. Dla q ≠ 0 otrzymujemy E = vBₛ, a następnie:

v_0=\frac{E}{B_s}.

Wzór dotyczy tej geometrii, a nie dowolnego ustawienia trzech wektorów. Gdy E jest w V/m, a Bₛ w T, iloraz ma jednostkę m/s. Masa nie występuje, ponieważ nie pytamy, jakie będzie przyspieszenie po odchyleniu, lecz kiedy wypadkowa siła znika.

Trzy dodatnie jony poruszają się w prawo. Pole elektryczne jest skierowane w górę, a magnetyczne do czytelnika. Przy szybkościach 20, 30 i 40 km/s siła elektryczna jest jednakowa; siła magnetyczna rośnie. Wypadkowa na wejściu jest skierowana kolejno w górę, równa zeru i w dół.
Porównanie dla E = 9000 V/m i Bₛ = 0,30 T. Strzałki pokazują siły w chwili wejścia, a nie całe tory cząstek. W środkowym przypadku prędkość pozostaje stała w całym jednorodnym obszarze. Powiększ rysunek.

Co stanie się z wolniejszym i szybszym jonem?

Dla dodatniego jonu o v < v₀ przeważa na wejściu siła elektryczna: odchylenie zaczyna się w górę. Przy v > v₀ większa jest siła magnetyczna i odchylenie zaczyna się w dół. Po zmianie kierunku prędkości zmienia się także kierunek siły magnetycznej, więc nie wolno przedłużać tych początkowych strzałek w nieskończoność. Cały tor jonu niespełniającego warunku wymaga rozwiązania równań ruchu.

Dla ładunku ujemnego oba zwroty sił się odwracają. Warunek E = vBₛ pozostaje ten sam: idealny selektor prędkości sam nie rozpoznaje znaku ładunku. Cząstka obojętna nie doznaje tych sił niezależnie od szybkości, dlatego nie należy podstawiać q = 0 do kroku, w którym dzieliliśmy przez q.

Przykład: z natężenia pola do napięcia między okładkami

Niech E = 7500 V/m, Bₛ = 0,25 T, a odstęp okładek a = 12 mm. Wybrana szybkość wynosi 7500/0,25 = 30000 m/s. Dla idealnych równoległych okładek, z pominięciem brzegów, E = U/a. Najpierw zamieniamy 12 mm na 0,012 m, a dopiero potem liczymy:

U=Ea=(7500\,\mathrm{V/m})(0{,}012\,\mathrm m)=90\,\mathrm V.

Dolna okładka ma wyższy potencjał niż górna, bo pole biegnie od wyższego potencjału do niższego. Dla q = +e obie wartości sił wynoszą około 1,20 · 10⁻¹⁵ N. Ich suma jest zerowa, ale każda z osobna jest niezerowa.

Selekcja nie jest przyspieszaniem

Jon lecący po prostej porusza się prostopadle do pola E, więc moc siły elektrycznej qE·v jest zerowa. Siła magnetyczna również nie wykonuje pracy. Selektor przepuszcza odpowiednio przygotowane cząstki; nie nadaje wszystkim jonom zadanej szybkości. W rzeczywistym przyrządzie szczeliny i długość obszaru wyznaczają dopuszczalne odchylenia, a zatem skończone pasmo prędkości. Sam wzór E/Bₛ nie podaje tego pasma.

Jeżeli zamiast tego przyspieszymy dodatni jon ze spoczynku napięciem Uₚ, dostanie on energię qUₚ. W nierelatywistycznym przybliżeniu:

\frac12 mv^2=zeU_p,\qquad v=\sqrt{\frac{2zeU_p}{m}},\qquad q=ze.

To samo napięcie nie daje wszystkim masom tej samej szybkości. Ustawienie selektora może wtedy przepuścić tylko część składników wiązki. Nie można jednocześnie dowolnie zadawać napięcia przyspieszającego, m/z i szybkości E/Bₛ, a następnie oczekiwać, że każdy jon przeleci bez odchylenia.

W dalszych lekcjach rozpatrujemy dodatnie jony, które już spełniają warunek selektora. Ich rozdzielanie według m/z odbywa się w osobnym polu magnetycznym.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.